حكايت از احوال كند و مقرون با حال باشد معرفت است و آنچه از معنى مجرد باشد و از معاملت با خداى خالى علم خوانند . علم را سه قسمت كرده‌اند : 1 - علم توحيد 2 - علم معرفت خداى متعال از ايجاد و اعدام و تقرب و ابعاد و احياء و اماتت و نشر و حشر و ثواب و عقاب و غير آن 3 - علم احكام شريعت از اوامر و نواهى ، و هر يك از اين مسالك سه‌گانه را سالكى است جداگانه ، سالك مسالك اول را عالم ربانى خوانند و سالك مسالك دوم را عالم اخروى خوانند و سالك مسالك سوم را عالم دنيوى خوانند . و باز گفته‌اند كه : علم سه قسم است : 1 - علم طبيعى 2 - علم رياضى 3 - علم الهى . بلخى گويد « العلوم ثلاثة : علم من الله و علم مع الله و علم بالله » . ابو على ثقفى گويد : « العلم حياة القلب من الجهل و نور العين من الظلمة » . در شرح بابا طاهر است كه : « العلم دليل » كه دليل معرفت و حكمت است . و در خبر است كه : علم سه است « آية محكمة و سنة قائمة و فريضة عادله » . در شرح منازل است كه : علم را سه درجه است : 1 علم جلى است كه بعيان واقع شود 2 علم خفى است كه علم اسرار است و از علوم الهى و مواهب ربانى است 3 علم لدنى است . ( الهدايه الى فرائض القلوب ص 4 كشف المحجوب ص 19 - شرح منازل ص 127 ) . در شرح رساله قشريه است كه : علم دو قسم است يكى علم كسبى كه بواسطهء تعلم حاصل مىشود و ديگرى علم ذوقى كه نتيجهء عمل است بطريق اشراق انوار الهيه كه مترتب است بر آنها علوم رحمانيه ( مصباح الهدايه 34 - كشف المحجوب ص 498 ) . هجويرى گويد : علم از صفات - ممدوحست و حدش احاطهء معلوم و تبيين معلوم است رجوع شود به اصطلاحات فلسفى . تأليف نگارنده و ( كشف المحجوب ص 19 شرح كلمات بابا ص 9 ) . و گفته‌اند : انواع علوم بسيار است و عمر آدمى اندك و ممكن نباشد كه عمر وفا كند ، تا دل را لوح محفوظ كند ، بطريق تحصيل و تكرار و اما ممكن باشد كه عمر وفا كند ، تا دل را آينهء گيتىنماى كند . بطريق مجاهده و اذكار . ثقفى گويد : « تمام العلم انقطاع الرجاء » و نيز گويد : « العلم حياة القلب من الجهل و نور اليقين من الظلمة » ؟ ( طبقات ص 363 ) . ابو عثمان گويد : علم اديان عبارت است از علم سياسات و رياضات و مجاهدات ( طبقات ص 480 ) . در كلمات بزرگان است : حقيقة العلم ما كشف على السرائر ( اسرار التوحيد ص 19 ) اعوذ بك من علم لا ينفع . العلم بلا عمل كالجسد بلا روح در فلسفه علم از امورى است كه انيت آن عين ماهيت آنست و ازين جهت تعريف آن ممكن نيست زيرا حدود مركب