كه مفيض نفوس و عقول جزئيه در اين عالم است . مسأله وجود عقل مدبر و حاكم و ناظم بر جهان طبيعت قبل از بوجود آمدن فرضيهء عقول عشره از قديم الايام در آراء و عقايد متفكران و فلاسفه ديده مىشود چنان كه اشاره شد كه انكساكورس اولين فيلسوف عقلى است كه قائل به عقل مفارق و حاكم و ناظر بر متضادات بوده است و بعد مسأله مثل افلاطون و كليات سقراط و صور ارسطو و غيره مطرح شده و بالاخره سلسلهء موجودات و جهان آفرينش را بر مبنا و اصول و قواعد خاص و بر اسلوب مخصوصى قرار داده‌اند و بر اين فرضيه‌ها اشكالات و ايراداتى مشاهده كردند و به منظور دفع آن ايرادات قواعدى درست كردند و جهان وجود را قسمت كردند به مجردات و ماديات و براى مجردات و ماديات مراتب و طبقاتى قائل شدند و هر يك را مصدر و مبدأ موجودى مناسب خود دانستند در طرف اجرام و اثيريات سلسله مراتب وجود منتهى به عناصر و هيولى و مادة المواد و در طرف مجردات منتهى به عقل دهم و نفوس ناطقه بشريه مىشود . منشأ صدور نفوس جزئيه بشريه را عقل فعال نامند كه بوسيله آن نفوس بشرى بر ابدان و اجساد فائض ميگردد عقل فعال را بنامهاى مختلف خوانده‌اند مانند روح القدس ، روان بخش ، جبرئيل . روح امرى ، كدخداى زمين و غيره . صدر الدين گويد عقل فعال را از آن جهت فعال گويند كه اولا ايجادكنندهء نفوس بشرى است و خارج‌كنندهء آنها است از قوت بفعل و ثانيا آنكه خود از تمام وجوه بالفعل است و از اين جهت تمام عقول فعالند و ثالثا آنكه موجد و مكون اين عالم است و مفيض صور است بر عالم محسوس و بالاخره عقل فعال آخرين مفارقات عقليه است و آخرين مرتبت كمال نفس ناطقه اتصال به عقل فعال است چنان كه گويد : « ان للعقل الفعال وجودا فى نفسه و وجودا فى انفسنا فان كمال النفس و تمام وجودها و صورتها و غايتها هو وجود العقل الفعال لها و اتصالها به و اتحادها معه فان ما لا وصول لشيء اليه بوجه الاتحاد لا يكون غاية لوجود ذلك الشيء » ( رجوع شود به اسفار ج 1 ص 313 و ج 3 ص 102 ، 125 ، 165 ج 4 ص 133 ، 135 - مبدأ و معاد ص 92 ، رسائل ص 64 ، 93 ) . اخوان الصفا در تعريف نفس گويند « جوهر بسيطة روحانية حية علامة فعالة صورة من صور العقل الفعال » ( از اخوان ج 3 ص 361 ) . و بنا بر اين آنها نيز عقل فعال را فائض نفوس جزئيه و صور در عالم ماده ميدانند ابن رشد گويد : عقل فعال مانند صورت است در عقل هيولانى و معقولات فعل اويند « و بينا ان العقل الفعال هو كالصورة فى العقل الهيولانى و انه يفعل المعقولات » ( تفسير ص 948 ) . « العقل الفعال من جهة ما هو مفارق و مبدأ لنا قد يجب ان يحركنا على جهة ما يحرك العاشق المعشوق » ( تفسير ص 1486 ) . شيخ اشراق در قصة الغربة الغربية