گويد . پس بديدم چراغى كه ازو نورى تافت و بر مىافروخت سكان خانه از اشراق او يعنى عقل فعال كه مدبر اين عالم است . . . و فعال بدن گويند كه افعالهاى بسيار زايد بخلاف عقول فلكى كه از ايشان جز يك فعل نزايد ( قصة الغربة . . . ضميمه مجموعه دوم مصنفات ص 289 ) . و بالاخره عقل فعال عقل دهم و كدخداى زمين و عقل منفصل است . شيخ الرئيس در مقام بيان اثبات وجود عقل فعال گويد : چون معقولات اندر نفس به قوت است و بفعل همىآيد بايد كه چيزى بوده باشد عقلى كه وى ايشان را از قوت بفعل آورد و شك نيست كه يكى بود از آن عقلها كه اندر علم الهى گفتيم و خاصه آنكه بدين عالم نزديكتر است و او را عقل فعال خوانند كه وى فعل كند اندر عقلهاء ما تا از قوت به فعل آيند ( دانشنامه بخش طبيعيات ص 123 ) . عَقلِ فَيّاض - ( اصطلاح فلسفى ) مراد عقل فعال است كه فائض صور موجودات و نفوس جزئيه انسانيه است و تمام عقول در مرتبهء خود نيز فياض‌اند لكن عقل فياض نسبت به جهان ما همان عقل فعال است رجوع بعقل شود . عَقلِ كُل - ( اصطلاح فلسفى ) مراد عقل اول است ناصر خسرو آرد : در تركيب آفرينش پديد آورده‌شدهء اول را عقل كل گويند و آن موجود كامل‌تر از موجودات بعد از آنست زيرا موجود پيشين تا كامل و واجد كمال نباشد موجود ديگرى را نيافريند ( خوان الاخوان ص 28 و رجوع باسفار ج 3 ص 169 و مجموعه دوم مصنفات ص 126 و مصنفات ج 1 رساله 3 ص 8 شود ) . و رجوع به عقل بالفعل شود . عَقلِ كُلّى - ( اصطلاح فلسفى ) مراد از عقل كلى همان عقل كل و عقل اول است اخوان الصفا آرند : « و يعلم ان العقل الكلى هو ايضا نور فائض من وجود البارى و هو نور الانوار و محض الوجود و معدن الجود » ( اخوان ج 3 ص 322 ) . رجوع به عقل بالفعل شود . عَقلِ مُستَفاد - ( اصطلاح فلسفى ) عقل بالمستفاد مرحلهء چهارم نفس انسانى است كه مرتبت حصول تمام علوم نظرى و اكتسابى است « و العقل بالفعل ذو - استعداد الاستحضار للنظريات المكتسبة المخزونة متى شاء به مجرد الالتفاف بلا اكتساب جديد و العقل حيث انعدم استعداد فيه و استحضر العلوم مشاهدا آياها مستفادا اى من العقل الفعال الذى هو مخرج نفوسنا من القوة الى الفعل » . ( شرح منظومه ص 306 رجوع شود به مجموعه دوم مصنفات 276 - اسفار ج - ص 304 ، 313 ) . عَقلِ مُضاعَف - ( اصطلاح فلسفى ) عقل بالمستفاد را عقل مضاعف هم ناميده‌اند زيرا هم از ناحيهء عقل فعال كسب فيض مىكند و هم از مادون خود يعنى عقل هيولانى و بالملكه و بالفعل و بالاخره حواس ظاهره و باطنه رجوع به عقل بالفعل شود . عَقلِ مُفارِق - ( اصطلاح فلسفى )