واجب است براى تكميل آن صناعت بداند و در آن احكام رصديّه را با قوانين طبيعى مطابقت دهد به آن افزودم ، پس از آن كتاب المدخل فى الحساب را به اختصار آوردم و سپس صناعت رياضيّون را با علم موسيقى بر وجهى كه براى خود آشكار بود با بحثى طويل و نظرى دقيق به پايان رساندم و پس از آن كتاب را با علمى كه به ما بعد الطّبيعه منسوب است با اقسام و وجوه آن ختم و در آن به گونهء اجمال در علم اخلاق و سياسات اشاره كردم تا اينكه در آن كتابى مفرد كه جامع باشد ، تأليف كنم . و اين كتاب با وجود خردى حجم داراى علم بسيار است و از متامّل و متدبّر آن تقريباً چيزى از اين صناعت فوت نمىگردد و داراى زياداتى است كه عادةً در كتابهاى ديگر يافت نمىشود . » « 1 » از كتاب اللّواحق كه ابن سينا در مقدّمهء خود ياد كرده اثرى در دست نيست او در جاهاى ديگر نيز اشاره به اين كتاب كرده است ؛ از جمله در پايان موسيقى شفا مىگويد : « و لنقتصر على هذا المبلغ من علم الموسيقىّ و ستجد فى كتاب اللّواحق تفريعات و زيادات كثيرة ان شاء اللّه تعالى » « 2 » و در آغاز كتابى كه با نام منطق المشرقيّين چاپ شده ، پس از ذكر كتاب شفا چنين گويد : « و سنعطيهم فى اللّواحق ما يصلح لهم زيادة على ما أخذوه و على كلّ حال فالاستعانة باللّه وحده » « 3 » . از كتاب الفلسفة المشرقيّة او هم فقط قسمتى كه دربارهء منطق است به نام منطق المشرقيّين به دست ما رسيده و برخى از دانشمندان معتقدند كه مراد ابن سينا از مشرقيّين علماى مشّائى بغداد هستند در برابر مغربيّين كه به شارحان ارسطوئى همچون اسكندر افروديسى « 4 » و ثامسطيوس « 5 » و يحيى النّحوى « 6 » اطلاق

--> ( 1 ) المدخل از منطق شفا ، ص 11 . ( 2 ) جوامع علم الموسيقى ، ص 152 . ( 3 ) منطق المشرقيين ، ص 4 . ( 4 ) Alexander of Ophrodisias . ( 5 ) Thernistius . ( 6 ) John Philoponos .