نطق بمعنى سخن و نطق بمعنى خرد و عقل « 1 » . شيخ رئيس در مورد معنى اخير گويد : « اذا رفعت الحيوانية و النطق ارتفع الانسان » « 2 » و نيز : « و چون جانوران ديگر جز انسان سعادت قبول قوّت نطق نيافتند ممكن نبود ايشان را ادراك حقايق كليّات . » « 3 » و ديگر : « الّا آنست كه نفس حيوانى او چون بمجاورت قوّت نطقى بهائى و كمالى يافته است كه ديگر حيوانات را نيست اين افعال بنوعى شريفتر و كاملتر ازو واقع شود . » « 4 » حكيم عمر خيّام گويد : « و انسان هم از جملهء حيوان است از وجه جنسيّت ، امّا نوع پسين و انسان از جهت نطق بر حيوان شرف دارد . » « 5 » و نيز : « حيوان لفظى مجمل است و انواع او ناطق است و غير ناطق و ناطق فصل انسان باشد كه بنطق وى را از ديگر حيوان جدا توان كرد . » « 6 » در شعر : بنطق آدمى بهتر است از دواب * دواب از تو به گر نگوئى صواب سعدى ظاهرا به دو معنى از معانى نطق يعنى خرد و سخن نظر داشته است . ص 1 س 3 - 5 - « تا بدان بر بعضى . . . فرا بيند » ، شيخ رئيس ابو على سينا در مقدّمهء كتاب دانش رگ ( يا علم رگ يا رسالة فى النبض ) گفته است : « آفريدگار ما عزّ و علا كه حكمت وى داند و مر دانش‌جويان

--> ( 1 ) - لوگوس يونانى و ratio لاتينى و raison فرانسه . ( 2 ) - نسخهء خطى منطق . ( 3 ) - ترجمهء رسالهء عشق ( طبع آقاى مشكاة ) ص 13 . ( 4 ) - ايضا ص 16 . ( 5 ) - رساله در علم كليّات ، رش : مجلهء شرق دورهء اول شمارهء 11 - 12 ص 645 . ( 6 ) - ايضا ، ص 648 - اين رساله مستقلا نيز بعنوان « درخواست‌نامه » بسعى و اهتمام محمد على ترقى مدير كتابخانهء خيام بطبع رسيده است ( طهران 1315 هجرى شمسى ) .