پس چنان كه دانشنامهء علائى - پس از كتاب الشفاء مهمترين - و بزرگترين كتابهائى است كه از اثر خامهء شيخ بدست مانده ، هم يكى از چند كتاب انگشت‌شماريست - كه در قرن چهارم تا اوائل قرن پنجم به زبان شيواى پارسى تأليف شده - و باقيمانده است . و مطلقا در زبان پارسى قديمترين كتابى است - كه اقسام فلسفهء نظرى را در بر دارد ، و اكنون هم جز كتاب درّة التاج قطب الدين شيرازى ( متوفى بسال 710 ) كه بروش فلسفهء اشراق نگاشته شده ، كتابى چنين جامع بدست نيست . و اگر كتابهائى مانند نفائس الفنون ، - و جامع العلوم ، - ( ياستينى ) امام فخر رازى ، و مطلع العلوم - و نظائر اينها موجود است ، - كه مؤلفين آنها خواسته‌اند - از هر رشته علم نمونهء در آن بياورند ، به همين سبب آن كتابها درسى نيست - و دورهء كامل فلسفه را ندارد . همچنانكه نظير دانشنامه از همين مؤلف يعنى كتاب الشفاء - و كتاب النجاة نيز در زبان تازى بىمانند است ، و مفاتيح العلوم خوارزمى ، و شمس العلوم

--> براى اينست - كه معنى آن را در ذهن ما از معنيهاى ديگر - تميز دهد - و جدا كند ، - و معانى جهات و مواد سه‌گانه ( وجوب - و امكان - و امتناع ) را بىمقدمه ميدانيم ، - و مثلا كودك تميز مىدهد - كه : جنبش براى زيد ممكن است - و روا نيست كه عدد چهار طاق باشد ، و واجب است - كه عدد مذكور جفت باشد . به همين سبب در كتابهائى كه بر طريقهء ارسطو نوشته شده نيز مباحث سمع الكيان را ( يعنى : نخستين مطالبى كه در علم طبيعى به گوش دانشجو مىخورد ) كه عبارت از گفتگو در احكامى است - كه همهء اجسام را فرا ميگيرد ، پيش از ساير مباحث مىآورند ، چنان كه نخست بحث ميكنند از اينكه هر جسمى متناهى است ، يا هر جسمى شكل دارد ، و اجسام مكان دارند ، سپس به احكام خاصهء اجسام مىپردازند .