جهل مركّب است ، نه هر جهلى . كسى كه گرفتار جهل بسيط است ، معذور است . معذورها در منطقة الفراغ كفر و ايمان قرار دارند . اينان نه كافرند و نه مؤمن . در منطقة الفراغ كفر و ايمان ، نه كسانى جاى مىگيرند كه متنعّم به نعمت‌هاى الهى بوده و در صراط مستقيم قرار دارند و نه كسانى كه خشم و غضب الهى گريبانشان را گرفته و هرگز روى سعادت را نمىبينند ، خيل عظيمى از انسان‌هايى كه قرآن به آنها نام گمراهان داده است در اين منطقه قرار دارند . « 1 » 3 . چون‌وچرا ممنوع او سرانجام به گمان خويش پاسخ درستى پيشنهاد كرده و گفته است : إنّ قوله « إن كان القدر فلم العقاب ؟ » سؤال باطل ؛ اين‌كه شيخ الرئيس مىگويد : اگر همه‌چيز برطبق قضاوقدر است ، پس چرا كيفر ؟ پرسشى باطل است . برمبناى اشاعره ، همه‌چيز فعل خداست و هيچ‌كس حق ندارد دربارهء فعل خداوند چون‌وچرا كند . كيفر و انذار هم از افعال خداوند مىباشند و جاى هيچ‌گونه پرسشى دربارهء فعل او نيست . آرى ، اگر قضاوقدر به معناى استناد بىواسطهء همهء امور به خدا باشد و تمام علل و اسباب و شرايط و معدّات مورد انكار قرار گيرند ، حق با امام فخر رازى است ؛ اما اگر قضاوقدر به معنايى باشد كه موردنظر فيلسوفان است ، علل و اسباب و فواعل ديگرى هم در طول فاعليّت خداوند مطرحند . بنابراين ، راه چون‌وچرا باز است . اگر زيدى بيمار شود و طبيبى دربارهء علت يا علل بيمارى او به بررسى و آزمايش بپردازد و پرسش‌ها و چون‌وچراهايى مطرح كند و با توجه به شناخت علل و اسباب ، به

--> ( 1 ) . ر . ك : آيه‌هاى آخر سورهء فاتحة الكتاب .