پاسخ شيخ الرئيس مطابق قواعد حكمى و فلسفى است . براى همين است كه به نظر خواجه و امام فخر رازى عقايد باطل و اخلاق زشت و ملكات ناپسندى كه در نفس رسوخ يافته و ريشه دوانيده است ، انسان را به شدّت مىآزارد . « 1 » گويى شعله‌هاى عذاب از داخل تنور جان گنه‌كاران زبانه مىكشد و آنها را گرفتار سوز و گداز مىكند . خواجه مىگويد : و هو نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ * الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ ؛ « 2 » عذاب گنه‌كاران آتش برافروختهء خداست كه از دل‌ها سر مىزند . خواجه مضمون فوق را از سورهء همزه اقتباس كرده است « 3 » و اما اين‌كه گفته مىشود : آتش جهنم ، آتش برافروخته خداست ، منافاتى با مدّعاى شيخ الرئيس ندارد ؛ چرا كه به مقتضاى توحيد افعالى همه‌چيز مخلوق خداست . يك اشكال مهم پاسخ شيخ الرئيس بر اين مبناست كه دوزخيان در عالم آخرت ، از اعمال يا نتايج اعمال خود ، معذّب باشند و كيفردهنده‌اى به جز عمل يا نتيجهء عمل مطرح نباشد ؛ لكن از بسيارى از آيات و روايات استفاده مىشود كه خداوند متعال يا فرشتگان عذاب - كه مأموران او مىباشند - گنه‌كاران را كيفر مىدهند . گويى كيفر اخروى نيز از سنخ كيفرهاى دنيوى ، يعنى وضعى و قراردادى است و يا اين‌كه نوع چهارمى است كه با نوع اوّل ، مشابهت دارد و به هر صورت ، پاسخ شيخ الرئيس بىاعتبار مىشود ؛ چرا كه اگر خداوند يا فرشتگان - كه از سوى او مأموريت دارند - كيفردهنده باشند ، كيفرها و عذاب‌ها شرورى خواهند بود كه باواسطه يا بىواسطه به خداوند منسوبند .

--> ( 1 ) . شرحى الاشارات ، ج 2 ، ص 84 - 85 . ( 2 ) . همان ، ص 85 . ( 3 ) . آيه‌هاى 6 و 7 .