اين‌كه واجب است كه موجودها چگونه باشند ، تا بر نيكوترين نظام موجود شوند و علم او به اين‌كه وجوب اين نظام از سوى او و از احاطهء علمى اوست . « 1 » بنابراين ، آن‌چه موجود مىشود ، موافق معلوم ( بالذات ) ، بر نيكوترين نظام است ؛ بدون اينكه از جانب او قصد و طلبى برانگيخته شود . « 2 » پس علم واجب به چگونگى صواب در ترتيب وجود كلّ موجودها ، مستلزم فيضان خير در كلّ است . « 3 » شرح و توضيح اين فصل دربارهء تفسير عنايت است . يك‌بار ديگر شيخ الرئيس اين بحث را در نمط ششم آورده است . « 4 » ممكن است به او اشكال شود كه چرا اين مطلب را تكرار كرده است . امام فخر رازى مىگويد : و التفسير الذي ذكره هنا هو الذي ذكره هناك من غير تفاوت أصلا ، فلا فائدة في الإعادة ؛ « 5 » تفسيرى كه شيخ الرئيس در اين‌جا ذكر كرده ، عينا همان تفسيرى است كه در آن‌جا ( نمط ششم ) ذكر كرده است . بنابراين ، هيچ فايده‌اى در تكرار آن نيست . البته اگر هيچ فايده‌اى در تكرار آن نباشد ، اشكال وى بر شيخ الرئيس وارد است و بايد او را بر تكرار مطلب ، مورد مؤاخذه قرار داد ؛ ولى اگر چنين نباشد ، خود مستشكل ، در خور مؤاخذه ، بلكه ملامت است .

--> ( 1 ) . عنايت ، عبارت است از : علم واجب الوجود كه سه چيز را فراگرفته است : الف ) خود موجودها ؛ ب ) نظام احسن موجودها ؛ ج ) وجوب نظام احسن از سوى او و از احاطهء علمى او . ( 2 ) . براى همين است كه مىگوييم : خداوند ، فاعل بالعنايه است ، نه فاعل بالقصد . ( 3 ) . علم او علم فعلى است ؛ يعنى در عين اين‌كه علم به نظام احسن در ترتيب هستى دارد ، نظام احسن ، تابع علم اوست . ( 4 ) . ر . ك : غايات و مبادى ، فصل 9 ، ص 77 - 81 . ( 5 ) . شرحى الاشارات ، ج 2 ، ص 78 .