هيچگونه ترقيات از براى آن امت حاصل نشده بود . لوتر [ 1 ] ، رئيس پرتستان كه اين حكم را بر خلاف انجيل رفع نموده است به مسلمانان اقتدا كرده است . سيم آنكه ، بايد آحاد هر امتى از امم ، عقايد خود را كه اول نقشه الواح عقول است بر براهين متقنه و أدله محكمه مؤسس سازند و از اتّباع ظنون [ 2 ] در عقايد دورى گزينند ، و به مجرد تقليد آباء و اجداد خويشتن قانع نشوند ؛ زيرا آنكه اگر انسان بلاحجت و دليل به امورى اعتقاد كند ، و اتبّاع ظنون را پيشه‌ى خود سازد ، و به تقليد و پيروى آباء خود خرسند شود ، عقل او لامحاله از حركات فكريه بازايستد و اندك‌اندك بلادت و غباوت [ 3 ] برو غلبه نمايد تا آنكه خرد او بالمرّه عاطل و از ادراك خير و شر خود عاجز ماند ، و شقاء و بدبختى از هر طرف او را فروگيرد . تعجب منما گيزو وزير فرنسا كه تاريخ سيويليزاسيون [ 4 ] يعنى مدنيت امم افرنجيه را نوشته است مىگويد : يكى از اعظم اسباب تمدن يوروپ اين بود كه طايفه‌اى ظهور كرده گفتند : « اگرچه ديانت ما ديانت عيسويه است ، ولى ما را مىرسد كه براهين اصول عقايد خود را جويا شويم . » و جماعت قسيسها اجازت نمىدادند و مىگفتند كه : بناى دين بر تقليد است ؛ و چون آن طايفه قوت گرفته افكار ايشان منتشر گرديد ، عقول از حالت بلادت و غباوت درآمده در حركت و جولان آمد و در استحصال اسباب مدنيت كوشيدن گرفت . * * * دين اسلام آن يگانه دينى است كه ذمّ اعتقاد بلادليل و اتبّاع ظنون را مىكند و سرزنش پيروى از روى كورى را مىنمايد ، و مطالبهء برهان را در امور به متدينين نشان مىدهد ، و در هرجا خطاب به عقل مىكند و جميع سعادات را نتايج خرد و بينش مىشمارد ، و ضلالت را به بىعقلى و عدم بصيرت نسبت مىدهد ، و از براى هريك از

--> [ 1 ] . لوتر ، Martin Luther ( 1546 - 1473 م ) از رهبران برجستهء اصلاح‌مذهب ترسايى و بنيادگذار مذهب پروتستان . او با گناه بخشى كشيشان و ازدواج نكردن پدران روحانى مخالفت كرد . وى بر خلاف ميل كليساى كاتوليك كتاب مقدس را به آلمانى ترجمه كرد . و به‌نظر آگاهان ترجمهء آلمانى او از روح ادبى و شاعرانه برخوردار است . اهميت اصلاحات وى به حدى است كه حتى دهريان نيز ، كم و بيش ، او را ستوده‌اند . [ 2 ] . اتباع ظنون : گمان‌پرستى ، پيروى گمانها . [ 3 ] . بلادت و غباوت : كندفهمى و كودنى . [ 4 ] Civilization Civilisation