سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
62
مجموعه رسائل و مقالات ( فارسى )
اصول عقايد به نهجى كه عموم را سودمند افتد ( به قرآن شريف رجوع شود ) [ 1 ] اقامه حجت مىنمايد . بلكه غالب احكام را با حكم و فوايد آن ذكر مىكند . و هيچ دينى نيست كه اين فضيلت در او بوده باشد ، و چنان گمان مىكنم كه غيرمسلمين نيز بدين مزيت اعتراف خواهند كرد . و مخفى نماند كه اصل ديانت عيسويه كه عبارت از تثليث بوده باشد ، جميع نصارى بر اين معترفند كه به عقل فهميدن آن ممكن نيست ؛ يعنى بايد از عقل درگذشت تا آن را فهميد . و اما اصول ديانت برهما ، هركس را ظاهر است كه غالب آنها مخالف عقل صريح است ، چه اصحاب آن دين بر اين امر اعتراف كنند و چه نكنند . چهارم آنكه ، بايد در هر امتى از امم جماعتى علىالدوام به تعليم سايرين مشغول بوده باشند و در تحليه عقول آنها به معارف حقه كوتاهى نورزند ، و در تعليم طرق سعادت تقصير ننمايند ، و گروهى ديگر هميشه در تقويم و تعديل نفوس بكوشند ، و اوصاف فاضله را بيان و فوائد آنها را شرح ، و اخلاق رذيله را توضيح و مساوى و مضّار آنها را تبيين كنند ، و از امر به معروف و نهى از منكر غافل نشوند ، زيرا آنكه بالبداهه ، جميع معلومات انسان مكتسب است ؛ و اگر او را معلمى نباشد از عقل خود بهره و فايدهاى نخواهد گرفت ، و چون حيوانات در اين عالم زيست خواهد نمود ، و از سعادت محروم مانده ، از اين دنيا خواهد رفت . پس معلم واجب شد و شهوات و خواهشهاى نفس را حدى و اندازهاى نيست و اگر معدل و مقومى آن شهوات را نباشد لامحاله مستلزم تعديات و اجحافات خواهد گرديد ، و اين خواهشها سلب راحت و امنيت ديگران را خواهد نمود ، بلكه خود را هم در آتش شهوات خويشتن سوخته درنهايت شقاء بهدارالشقاء ، خواهد رفت . و در ساير اديان آنقدر راهنمايى در اين دو امر نشده است ، و چون اركان ديانت اسلاميه بسيار است و بيان فايدهء هريكى در مدنيت و شرح بودن هر واحدى از آنها سبب سعادت تامه ، موجب آن مىشود كه
--> [ 1 ] . در قرآن مجيد آيات بسيارى در ضرورت تفكّر ، تعقّل ، عدمپذيرش روش باطل پيشينيان ، استناد به دليل و برهان و . . . آمده است و سيد براى دورى از تفصيل ، اهل خرد را به مطالعه قران دعوت مىكند .