پس از همهء آنچه بيان كرديم به نهج اوضح [ 1 ] ظاهر شد كه دين اگر چه باطل و اخس اديان بوده باشد ، به جهت آن دو ركن ركين يعنى اعتقاد به صانع ، و ايمان به ثواب و عقاب و به سبب ساير اصول سته كه ودايع دينها و كيش‌هاست ، از طريقهء ماديين يعنى نيچريها بهتر است . در عالم مدنيت و هيأت اجتماعيه و انتظام امور معاملات در جميع اجتماعات انسانيه و در همهء ترقيات بشريه در اين دار دنيا . و چون نظام عالم بر نهج حكمت گذاشته شده است و نظام عالم انسانى جزء نظام كل است ، هروقت اين خلل‌اندازان هيأت اجتماعيه يعنى نيچريها ظهور نمودند ، نفوس انسانيه به قلع و قمع آنها همت گماشته ، و خداوندان نظام حقيقى مدنيت كه [ اهل ] دين بوده باشند ، در ازالهء ايشان سعىهاى بليغ به كار بردند . و مزاج انسان كبير بنابر شعور خداداد خود كه اثر حكمت كليه است ، اينها را قبول نكرده چون فضلات [ 2 ] دفع كرده است . ولهذا اين طايفه اگرچه از ديرزمان بدين عالم پا نهاده‌اند و بعضى از نفوس خائنه ارباب شوكت هم به جهت مقاصد دنيئه [ 3 ] خود ايشان را در هر وقتى تأييد نموده‌اند ، و لكن پايدارى و ثبات حاصل نكرده‌اند و چون ابرهاى تابستان در هر زمان كه ظهور نموده‌اند به زودى متفرق و نابود شده‌اند ، و نظام حقيقى عالم انسانى يعنى دين متمكن و مستقرشده ؛ اين مايهء بىانتظامىها زائل و معدوم گرديده است . و چون معلوم شد كه دين ، مطلقاً مايهء نيك‌بختيهاى انسان است پس اگر براساسهاى محكم و پايه‌هاى متقن گذاشته شده باشد البته آن دين به نهج اتم سبب سعادت تامه و رفاهيت كامله خواهد گرديد ، و بطريق أولى موجب ترقيات صوريه و معنويه شده و علم مدنيت را درميان پيروان خود خواهد برافراخت ، بلكه متدينين را به تمامى كمالات عقليه و نفسيه فائز و ايشان را به نيك‌بختى دو جهان خواهد رسانيد . و اگر غور نماييم در اديان هيچ دينى را نخواهيم ديد كه براساس محكم متقن نهاده شده باشد مانند دين اسلام .

--> [ 1 ] . به نهج اوضح : به روشى واضح‌تر ، به طريقى هرچه روشن‌تر . [ 2 ] . فضلات : بازمانده‌هاى هر چيزى ، سرگين‌ها ، پليدها . [ 3 ] . مقاصد دنيه : خواست‌هاى پست ؛ هدف‌هاى ناپسنديده .