ذاهب شدند [ 1 ] كه وراى اين موجودات حسيه و سواى اين مكوّنات ماديه [ 2 ] موجوداتى است مجرد از ماده ، و آن موجودات منزهند از لوازم و عوارض اجسام و مقدس و مطهرند از نقايص جسمانيات ، و گفتند كه سلسلهء اين موجودات ماديه و مجرده ، همه منتهى شود به موجود مجردى كه از جميع‌الوجوه [ 3 ] بسيط است و به هيچ وجه در او تألف و تركبى متصور نمىگردد و وجود او عين ماهيت و حقيقت او مىباشد و ماهيت و حقيقت او عين وجود اوست [ 4 ] و اوست علت اولى و باعث حقيقى و موجب اصلى و خالق جميع موجودات چه ماديات بوده باشد و چه مجردات . و اين جماعت مشهور گرديدند به : متألهين يعنى خداپرستان ، چون فيثاغورس و سقراط و افلاطون و ارسطو و أضراب [ 5 ] ايشان . و گروهى بدين اعتقاد كردند كه به غير از ماتير [ 6 ] يعنى ماده و ماديات ، كه به‌يكى از حواس خمسه مدرك مىشود ، چيز ديگرى موجود نيست و اين طايفه ناميده شدند به : ماديين . و چون سبب تأثيرات مختلفه و خواص متنوعهء مواد از آنها سؤال شد اقدمين [ 7 ] اين جماعت جواب دادند كه جميع تأثيرات لازمه ناشى از طبع مواد است ، و طبع را در زبان فرانسوى ناتور و به لسان انگليزى نيچر مىنامند . و از اين جهت اين جماعت به طبيعيين نيز مشهور گشتند و طبيعى را به‌زبان فرانسوى ناتوراليسم مىگويند [ و ] مادى را ماترياليسم [ 8 ] گويند و سپس اين در كيفيت تكوّن كواكب [ 9 ] و

--> [ 1 ] . ذاهب شدند : رفتند ؛ معتقد شدند . [ 2 ] . مكونات ماديه : موجودات ساخته شده از ماده ؛ كائنات مادى . [ 3 ] . از جميع‌الوجوه : از همه روى ؛ از همه جهت . [ 4 ] . به نظر فيلسوفان اسلامى ، بويژه مشائيان ، وجود خدا عين ماهيت اوست ، زيرا ماهيت مايهء تعين وجود است و چيزى نيست كه او را محدود و متعين سازد از اين رو گويند : وجود خدا عين ماهيت اوست . و سبزوارى ( منظومهء حكمت ص 16 ، چاپ ناصرى ) گويد : والحق ماهيته انيته * اذمقتضى العروض معلوليته [ 5 ] . أضراب : همانندان ؛ همفكران . جمع ضرب و ضريب : أمثال . [ 6 ] . اين كلمه را به انگليسى Matter ، و به فرانسه Matiere ماتير خوانند . يعنى : ماده . ريشهء اين كلمه از Materia لاتين است . [ 7 ] . أقدمين : پيشينيان [ 8 ] . در اين دو تعبير نيز اندكى مسامحه و بىدقتى به كار رفته ، چه طبيعى و مادى را به ترتيب Naturalist و Materialist گويند . ولى البته مقصود سيد طبيعت‌گرايى و ماده‌انگارى است . [ 9 ] . تكون كواكب : پيداشدن اختران .