أحمد بن محمد علي بن محمد باقر الوحيد البهبهاني ( آل آقا )
738
مرآت الاحوال ، جهان نما ، سفرنامه ( فارسى )
طول هفتصد و پنجاه و در عرض پانصد كروه است . و بايد دانست كه قدر مرقومه در طول و عرض عبارت از محلى است كه آبادى است و غير آباد نيز بسيار است « 1 » ، و حدّ اين ملك نمىدانند كه تا كجاست ، و اينقدر كه آباد كردهاند و سكونت دارند آب و هواى نيك مىدارد ، و لايق زراعت است ، و تنباكو بسيار خوب در آنجا مىشود ، چنانچه هرسال جهازهاى بسيار حمل كرده از آنجا به فرنگ جهت فروخت مىفرستند . و شنيدهام كه : در چهارصد سال قبل از اين اثرى از تنباكو در اين اقليم نبوده است ، و از ملك آمريكا به اين حدود رسيده است ، و در جميع السن وى را تنباكو گويند ، و آن نام آمريكائى است ، و اللّه العالم . تفصيل جزاير ملك مكسكو و امّا جزاير آن ملك : پس يكى را « كوبادكوبه ننرس » گويند ، طولش سهصد و پنجاه و عرضش سى و پنج كروه ، و به وفور آبادى معروف است ، و فلفل گرد و فلفل دراز و نيشكر و تنباكو بسيار خوب و فراوان ، و آنچه لايق عيش و زندگانى انسان است در آن جزيره حاصل است . ديگر جزيرهء « اسپانيوله » است و درازى آن دوصد و بيست و پنج كروه ، و پهنايش هفتاد و پنج كروه است ، و در آن جزيره شهرها به غايت آباد و با رونق است ، و آب و هواى بسيار سازگار دارد ، و نيشكر و پنبه و وسمه - كه نيل نامند - و تنباكو و اقسام خورش از نبات و بقول و حبوب در آنجا بهخوبى تمام پيدا مىشود .
--> ( 1 ) دارند : « الف ، ب » ، و حدّ - تا - آب و هواى نيك : در « ب » نيامده است .