هركار را كه خواهد مىكند ، و اگر خواهد نمىكند ، ووجه اين از ابطال جبر سابقاً معلوم شد ، و بعد از آنكه او را خلق كرد راه نجات و راه هلاك را به او نمود ، چنان كه فرمود : ( وهَديْناهُ النَّجدَيْن ) « 1 » و ليكن راه نجات را صعب وسنگلاخ و پر از دزد و درنده وپست و بلند قرار دارد ؛ كه آن طريق عبادت ومخالفت نفس وهواست ، و راه هلاك را هموار وسبزه‌زار و پر از اشجار واثمار و آب وهواى خوش ومراحل دلكش قرار داد ، كه آن لذّتهاى دنيا ونعمتهاى فانيهء اين دار فناست ، كه موافق نفس وخواهش راحت خواه است ، وعقل را كرامت كرد كه مميز ورهبر است وشهوت و غضب را هم در آن قرار داده كه زمام او را به جانب مشتهيات مىكشد . پس آنكه در سر دو راه ، عقل را پيش نهاد كرده ، دست از لذّات فانيه برداشته ، مآل آن راه را خوف وخطر ؛ و منزل فرود آمدن از آن سفر سعادت اثر را منظور نظر نموده ، روان شود افتان وخيزان ، گاهى به دست درندگان شبهات ووساوس شيطانى اسير ، و گاهى به دست دزدان وتلبيسات نفس امّاره وخداع اين مكّاره وستمكاره دستگير اين محنتها را بر خود قرار داده ومىرود ، و حق تعالى لطف خود را رفيق او نموده ، او را اعانت مىكند ، ومحنت را بر او گوارا ، واستمرار مجاهدات و بقاء بر آن حالت را عطا مىكند ، اين را توفيق گويند ، وآنكه در سر دو راه پشت به عقل كرده نقد را به نسيه نداده ؛ و مانند حيوانات چشم خود را به سبزه‌زار دوخته ؛ از پى ثمار لذات دنيويه از اشجار و اموال وازواج وجاه وعزّت ، و به آبهاى روان ونسيم فرح افزاى آن خوش كرده ، وغافل كه عاقبت كار به مغاك جحيم وزندان جهنم

--> ( 1 ) البلد ( 90 ) : 10