« خلل » از كتاب صلوة را مباحثه كرديم . فرمود : بارك اللّه شما هم كار خوبى كرديد . درواقع ، سيد هيچ‌گاه از بحث و فحص علمى فارغ نبوده است . آيت اللّه بهجت ، مرجع بزرگ معاصر ، از قول يكى از بستگان صاحب عروه نقل مىكند كه سيد مىگفته است : « پنجشنبه و جمعه با جمعى از طلاب به چرى « 1 » مىرفتيم تا رخت بشوييم . همانجا مسائلى را عنوان و بحث ، و در اطراف آن صحبت و فكر مىكرديم ، و آنچه را كه از مسائل مطرح‌شده به دستمان مىآمد ، مىنوشتيم » . آيت اللّه بهجت مىافزايد : « نوه‌اش نقل كرده است كه حاشيهء مكاسب ايشان از همين قبيل نوشته‌ها است . « 2 » از سختيهاى بسيارى كه سيد در دوران جوانى ، و ايام تحصيل ، كشيده قبلا به تفصيل سخن گفتيم . نوشته‌اند : سيد ، نزد خصيصين خويش ، پيوسته از سختيها و دشواريهايى ياد مىكرد كه در ايام جوانى بر وى رفته و با اين وجود ، خللى در ارادهء پولادينش جهت كسب دانش پديد نياورده بود . سپس مىافزود كه : وضعيت شما امروزه - با آنكه خالى از برخى دشواريها نيست - به مراتب از وضعيت استادتان در آن روزگاران بهتر و قابل تحمل‌تر است ، پس همت كنيد و درس بخوانيد و از عمرتان كمال بهره را ببريد . . . و ختم كلامش هم دائما اين بود كه - گوش ميدى آقازاده ! « 3 » پرهيز سيد از تن آسانى و استقبال وى از رنجها و سختيها در راه هدف نيز وجهى از همين سخت‌كوشى و پشتكار بود . چه ، اعتقاد داشت كه : عافيت‌طلبى ، حاصلى جز ملامت درپى ندارد : * حبّ السلامة يزرع حبّ الملامة . « 4 » بر پايهء همين منطق بود كه سيد ، زمانى كه ( در كوران تجاوز استعمار بريتانيا به جنوب عراق ) فرزند ارشدش ( سيد محمد ) را به خطّ مقدم نبرد با ارتش متجاوز انگليس

--> ( 1 ) . چرى : كنار جوى آب و باغات اطراف نجف‌اشرف . ( 2 ) . به گفتهء آيت اللّه بهجت : « اگر ايام تعطيل اين‌گونه باشد ، كمك است براى تحصيل ، بلكه بيشتر از كمك ، نقايص تحصيل تكميل مىشود . طلاب بايد با فكر ، اشكالات خود را حل كنند ، نه اينكه اشكالات همچنان بماند و فقط زياد درس بخوانند و هرچه شد شد » . ر . ك ، در محضر حضرت آيت اللّه العظمى بهجت ، محمد حسين رخشاد ، 1 / 273 . ( 3 ) . السيد محمد كاظم اليزدى ، ص 136 . ( 4 ) . همان : ص 757 .