مسأله را استنباط كند و اين روش ، تحرك و پويائى اجتهاد شيعى را نشان مىدهد . فقه اسلامى در طى تاريخ در بر خورد با دشواريهاى زندگى قانونى و دينى مردم توسعه يافته است . و مطالعه آن موجب آگاهى كامل از روند پيشرفت قواعد و قانونهاى زندگى اجتماعى در سرزمين هاى اسلامى است . دوم آن كه ، سؤالات گاهى با امضاى افراد خاص شناخته شده تنظيم شده و پاسخ آن هم خطاب به همان افراد داده شده است . شخصيت سؤال كننده و موضوع سؤال و طرز خطاب و تنظيم نامه و جواب داده شده كاملا نشان دهنده اوضاع اجتماعى و سياسى روز است و براى مورخين و جامعه شناسان منبع بسيار غنى و پر ثمرى است و موجب آگاهى كامل از زندگانى عادى درونى و بيرونى سرزمينهاى اسلامى خواهد بود . براى نگارنده بسيار جالب است كه در زمانى كه مردم زمانه در اثر تبليغات سوء عليه حكمت اسلامى و علوم عقلى از ميرزاى قمى در بارهء كفر و اسلام صدر المتألهين شيرازى به خاطر اعتقاد به عقول عشره سؤال مىكنند و ايشان پس از بحث نسبتا طولانى در خصوص موضوع ، احتياطا عدم كفر ايشان را ترجيح مىدهد « 1 » ، سؤال فقهى زير توسط يكى از ممتازترين شاگردان ملا صدرا مرحوم ملا على نورى از محضر ايشان مىشود ، مسأله از اين قرار است كه مرحوم نورى ، خدمتكار منزلشان را براى محرميت 99 ساله براى فرزند صغير خودشان صيغه كرده‌اند و چون في الجمله آب و رنگى داشته اخلاقا مايل بوده‌اند كه بتوانند مدت او را بذل كنند تا برود و شوهر مناسبى براى خود انتخاب نمايد . از فقهاى زيادى سؤال كرده‌اند و به علت اختلاف انظار و با توجه به اين كه موضوع فروج است و احتياط بايد كرد سر انجام ميرزاى قمى را با تعبير جالب حجة الاسلاما ، ملاذ الاناما مخاطب ساخته و موضوع را طرح و در آخر نوشته‌اند : . . " اينك همه گوشيم تا تو چه فرمائى " « 2 » . كاملا مشهود است كه طرز فكر ميرزا نسبت به حكما ، از قداست او در خاطر نورى نكاسته است . جامع الشتات ميرزاى قمى از اين جهت بسيار جالب است . سؤالاتى كه از سوى دربار و درباريان تنظيم شده وضع سياسى زمان را به خوبى نشان مىدهد ، و براى به دست آوردن سابقه تاريخى در نحوه .

--> ( 1 ) مدرسى طباطبايى ، سيد حسين ، قم نامه ، ص 386 ، از انتشارات كتابخانه مرعشيه قم . ( 2 ) مشروح سؤال و جواب ، ر . ك : محقق داماد ، سيد مصطفى ، حقوق خانواده ، ملحقات ، مركز نشر علوم اسلامى ، تهران ، 1370 ، تهران .