و شايد بتوان گفت و اين عبارات هم اين را تاييد كند كه مقصود از مرتبه كامل در كلام « رياض » مرتبه مازاد بر كراهت طرفين يعنى وقوع چيزهاى خلاف شرع است كه مقدمه براى نهى از منكر و مداخله حاكم - در صورت زير بار نرفتن آنها و عدم حل اختلافشان در بين خودشان - مىشود ، نه اينكه مقصود از آن كراهتى باشد مثل قتل كه بالاتر از آن نباشد ؛ يك شاهدش هم اين است كه صاحب رياض اين حرف را در مقابل كسانى كه صرف كراهت بين طرفين را موضوع قرار داده‌اند بيان كرده است و گفته است كه ممكن است كه شقاق را به يك معناى اخص از اين بدانيم . به هر حال اين اشكال جواهر وارد نيست . و مجموعاً با ملاحظه آيه و كلمات فقهاء و اينكه نوعاً موضوع بعث حكمين را عبارت از خوف از استمرار يا شدت و مانند آن دانسته‌اند ، انسان اطمينان پيدا مىكند كه صرف كراهت طرفين نمىتواند موضوع آيه شريفه باشد و حتماً بايد يك مرتبه خاصى از شقاق و يا لااقل خوفش باشد تا اينكه حكم به مداخله حاكم براى رفع آن با بعث حكمين بشود و اينكه ظاهر بعضى كفايت قطع به حصول كراهت بين طرفين است ، مثل علامه در « تبصره » « 1 » ، بعيد است . بحث دوم : مخاطب حكم به بعث 1 - اقوال در مسأله : پنج قول و احتمال در اينجا وجود دارد كه عبارتند از : 1 - مخاطبين به آيه عبارت از حكام هستند ؛ و اين قول مشهور بين فقهاء بوده و با مراجعه‌اى كه انجام شد ، ديدم كه مخالف با آن كم است و حتى بعضى هم كه به عنوان مخالف ذكر شده‌اند مخالفتشان روشن نيست و ظاهراً يك نحوه اشتباهى در نسبت مخالفت به آنها رخ داده است . 2 - خطاب آيه به زوجين است ، و صاحب رياض گفته است كه اگر شهرت بر خلاف نباشد اين قول صحيح است « 2 » . 3 - خطاب به اهالى زوجين است ، و ظاهراً قائل به آن در بين عامه است و در بين خاصه قائلى ندارد . 4 - خطاب به اعم از حكام و زوجين است ، و لذا هر كدامشان اقدام بكنند ، كفايت مىكند و اين قول اگر چه جزو اقوال در اينجا شمرده نشده است ، ولى چند

--> ( 1 ) - تبصرة المتعلمين : 185 ( 2 ) - رياض المسائل 10 : 480