قلت : اين جمع را مىتوان از جمع‌هاى عرفى به شمار آورد ، همچون حديث ذاك الى الامام ان صام صمنا ، و ان افطر افطرنا ، مراد امام عليه السلام از لفظ « الامام » معناى حقيقى آن بوده ولى حضرت اين جمله را به جهت تقيه به گونه‌اى القاء كرده‌اند ، كه مخاطب تصور كند كه مراد از « الامام » خليفه وقت است . 4 - بررسى اين جمع‌ها توسط استاد مد ظله : هيچ كدام از اين جمع‌ها ، جمعى كه عرف متعارف آن را بپذيرد نيست زيرا بر خلاف نظر شيخ رحمه الله كه روايت منصور را حمل بر مجوسىاى مىنمود كه به شرايط ذمه ملتزم نيست ، اين روايت از امام صادق عليه السلام در زمان قوت بنى العباس صادر شده است و مىدانيم مجوس در آن دوره تحت قدرت حكومت ( به ظاهر ) اسلامى بوده‌اند و نمىتوانسته‌اند به شرايط ذمه عمل ننمايند ، همچنين به خاطر قدرت و قوت حكومت ، امكان تحقق احكام ذيل روايت نيز وجود داشته است ، پس جمع دوم هم صحيح نمىباشد و اما جمع سوم هم صحيح نيست ، زيرا عرف نمىپذيرد كه ضميرى كه بايد به هر دو قسمت سؤال برگردد تنها به يك قسمت برگردد بلكه عرف اصلًا چنين مطلبى را پاسخ به سؤال نمىداند و آن را اعراض در جواب مىداند . پس به وسيله اين گونه جمع‌ها كه از جمع عرفى خارج است نمىتوان معارضه بين روايات را حل نمود . 5 - نظر صاحب حدائق رحمه الله ايشان در اين بحث « 1 » ، مطلبى دارد كه متناقض با كلام خودشان در بحث ديگرى است ، ايشان روايت منصور را در غير اهل ذمه مىداند و لذا حكم در آن ( رعايت عده و . . . ) را مخالف حكم در روايات دسته اول نمىداند . البته روشن است كه اين كلام صاحب حدائق رحمه الله با كلام شيخ طوسى رحمه الله ( حمل بر

--> ( 1 ) - الحدائق الناضرة ، ج 24 ، ص 36 .