عموم عام مراد بوده و بعد به وسيله دليل خاصى رفع عموم و در واقع حكم عوض شده است ، لذا در اينجا حكم به نسخ مىكنيم « 1 » . ولى آيا كدام آيه ناسخ ديگرى است ؟ ب ) رواياتى كه آيه سوره مائده را ناسخ آيات ديگر مىدانند : 1 - [ از طرق عامه در تفسير درّ المنثور و در كتب خاصه در تفسير تبيان شيخ و ابو الفتوح رازى نقل شده ] قال رسول الله صلى الله عليه و آله : انّ سورة المائدة آخر القرآن نزولًا ، فأحلّوا حلالها و حرّموا حرامها « 2 » . وقتى سوره آخر شد بايد به مفاد آن اخذ شود كه حليت نكاح با اهل كتاب است . حال چه به صورت تخصيص و چه نسخ . 2 - تفسير عياشى [ نقل كرده ] عن امير المؤمنين عليه السلام قال : كان القرآن ينسخ بعضه بعضاً و انما كان يؤخذ من امر رسول الله صلى الله عليه و آله بآخره فكان من آخر ما نزل عليه سورة المائدة فنسخت ما قبلها و لم ينسخها شىء « 3 » مرحوم صاحب جواهر گويد : از اين روايات استفاده مىكنيم كه در سوره مائده نسخى واقع نشده است . نظر استاد مد ظله : روايت اول از طرق عامه در تفسير درّ المنثور و در كتب خاصه در تفسير تبيان شيخ و ابو الفتوح رازى نقل شده و در هر سه نقل « مِن آخر القرآن نزولًا » دارد كه در جواهر « مِن » نقل نشده است . « من آخر » در جايى گفته مىشود كه آخر مطلق نباشد و ممكن است بعد از آن هم آياتى نازل شده باشد ، يعنى لازمه اينكه « جزء اواخر » است اين نيست كه تمام آيات آن جزء محكمات باشد . ان قلت : جمله‌اى كه بعد تفريع شده « فأحلّوا حلالها و . . . » معنايش اين است كه به

--> ( 1 ) - البته اين مطلب بايد تحقيق شود كه آيا نسخ قرآن بايد حتماً به وسيله قرآن باشد يا احاديث قطعى و حجت هم براى نسخ كافى است . ( 2 ) - جواهر ، ج 30 ، ص 31 . ( 3 ) - تفسير عياشى ، ج 1 ، ص 288 ، ح 2 .