السيد موسى الشبيري الزنجاني
4729
كتاب النكاح ( فارسى )
صدوق اسم امام عليه السلام را برده . و وسائل هم اسم امام عليه السلام را نمىبرد ولى در پاورقى مىگويد كه نسخه اصلى تهذيب عن ابى عبد الله عليه السلام دارد « 1 » و البته در واقع در نسخ تعبير « عن ابى عبد الله » نيست كما اينكه در وافى و وسائل و حدائق و روضة المتقين و ترتيب التهذيب مرحوم بحرانى نيست « 2 » ولى اين فرمايش مجلسى رحمه الله درست نيست . زيرا در نقل مرحوم صدوق در معانى الاخبار « 3 » هم اين اضافه آمده است ، اگر چه در نقل فقيه نمىباشد پس مطمئناً اضافه شده شيخ نمىباشد . در سندى كه شيخ نقل مىكند تا فضيل بن يسار عن عبد الرحمن بن ابى عبد الله است و اين « عن ابى عبد الله » كه جامع الاحاديث دارد اضافى است . و اشكال اين سند اين است كه تا آنجا كه ما فحص كرديم و حدود چند صد كتاب را مراجعه نموديم و هر چه كتاب خطى و چاپى حديثى داشتيم و نيز نوادر كتب ، را نگاه كرديم هيچ جا فضيل از عبد الرحمن ، روايتى نقل نكرده و فى الجمله از حيث طبقه هم بر عبد الرحمن بن ابى عبد الله ، تقدّم دارد . در نقل مرحوم صدوق ، فضيل بلا واسطه از امام صادق عليه السلام نقل مىكند و ديگر عبد الرحمن واسطه نيست و البته علت اين اشتباهات ، چيزهايى از قبيل اين است كه در حاشيه نوشته مىشود و بعد نسّاخ كه مىآيند ، گُم مىكنند و جاى حاشيه را متوجه نمىشوند ، و البته اين مطالب براى آگاهان به امر تصحيف و مقابلهء كتب ، واضح است . و ظاهراً اين عبد الرحمن از جاى ديگرى كه ناسخ مثلًا او را در حاشيه نوشته ، ناسخ متوجه جاى اصلى آن نشده و آن را در اين روايت درج نموده و دليلش هم روشن است . زيرا با آن همه تتبع كه انجام داديم ، حتى يك مورد هم نقل فضيل از عبد الرحمن نيافتيم مضاف به اينكه صدوق رحمه الله همين روايت را در فقيه و معانى الاخبار بدون عبد الرحمن ، ذكر كرده .
--> ( 1 ) - اين جاى تأسف است كه مصححين در نسخ اصلى تصرف مىكردهاند و نسخهها را بر هم تطبيق مىكردهاند و اشاره به تصحيح خود و تغيير نسخه اصلى نمىكردند . ( 2 ) - وافى از مرحوم ملا محسن فيض و حدائق از سيد يوسف بحرانى و روضة المتقين از ملا محمد تقى مجلسى ( مجلسى اول ) و ترتيب التهذيب هم از ملا هاشم بحرانى است . مقرّر ( 3 ) - وسائل ج 20 / 376