در إمكان هيچ دانشمند و بحّاثى نبوده ( و نيست ) كه ؛ در شناساندن كتاب عزيز خدا ! در بحث گوشه‌اى از نواحي مختلف يك آيه ، حقّش را إيفا كند ! اگر چه ؛ از ( موهبت ) بيان ، نصيب سرشارى و از علوم ( إلهى ) ، حظّ وافرى داشته باشد ! . يقينا ! بكنه سخن مولى - كه پيوسته ؛ نامش جليل و پرشكوه باد ! - كسى آگاه نيست ! و به راز درونى كلماتش ، راهى نى ! جز ( اينكه از حكمت أزلى ) بين آفريدگان ، فردى ( كه محرم أسرار ألوهيّت او است ) برگزيده ، و از او راضى است . پس ، خردهاى مقيّد و محدود را نرسد كه ؛ در ژرفاى آن درياى عظيم ، فرو روند ! و رموز آن معجزهء جاودان را دريابند ! و آنچه از أسرار اين دنيا و زندگيش در او پنهان است ! - از آغاز تا هركجا ! - پى ببرند ! . براستى ؛ قرآن كريم ، با بلاغت بيان و فصاحت اسلوبش ، بلغا و بزرگان ادب را مات و مبهوت كرده است ! . « بگو : مسلّما ؛ اگر إنس و جنّ ، گردهم آمدند ، كه مانند اين قرآن بياورند ، بمانندش نياورند ! اگر چه ؛ برخى از آنها پشتيبان برخى دگر باشند ! » « 1 » و چون ؛ حاوى هرگونه معارف و علوم و أسرار تكوين است ، خود ، دليل بر اينست كه ؛ قطعا ! « كلام خدا » است ! بنحويكه ؛ با ( گذشت ) زمان ، فرسوده نگردد ! و با ( طىّ ) روزگاران ، كهنگى نپذيرد ! . حقيقتى است كه ؛ در وصفش همه عاجزند ! و إحاطه بكنه أسرارش محال ! . ( از اينرو ) إعتراف بزبونى و ناتوانى و بيچارگى ! در برابر « كتابيكه ؛ آياتش استوار گشته ! و آنگاه ؛ از جانب حكيم آگاه - مفصّلا - گسترش يافته ! » « 2 » از ورود بصحنهء كارزار آن ( بسى ) بهتر است ! زيرا كه ؛ در برابر عظمتش همّت نوابغ و سرآمد بزرگان ، خرد و ناچيز ، شمرده شده ! بلكه هيچ ! . براستى كه ؛ اعجاز قرآن ، به اين چيزها ، محدوديّت و قيدوبندى نپذيرد ! و هرگوشه از نواحى گوناگونش - ذاتا - معجزه است ! . مبانى عقيدتى ! و قوانين تشريعى ! و نظام متين و محكمش ! براى بشر ، از سعادتى كه در تدبير شؤون زندگى قابل تصوّر است مقامى كاملتر بخشيده و شكل حقيقت داده است . و چنان كه آن ، كتاب توحيد و إيمان است ، و كتاب شرع و شريعت و سنن است ، و كتاب فكر و عبادت است ، و كتاب بلاغت و ادب است ، . . . قبل از همه ، كتابى است كه ؛ همه چيز و همگان ، در خزانه‌اش گرد آمده‌اند ! و در آن ، بيان هرچيزى است ! « و هدايت و رحمت و مژده ! براى مسلمانها است ! » « 3 » و در آن ، ريشهء هر

--> ( 1 ) - « قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً » إسراء ، آيه 88 ( 2 ) - « كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ » هود ، آيهء 1 ( 3 ) - « وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ » نحل ، آيهء 89