است : علامت نفاق كينه‌ورزى با انصار است و به على فرمود : با تو جز منافق كينه نمىورزد . « 1 » در نظر ابن حزم چه بسيارند كسانى نظير عبد الرحمن بن ملجم و ابو الغاديه كه در كتاب فصل حكم داده به اينكه آنها مجتهدند و در آنچه به خطا تشخيص دهند ، در خور پاداش هستند . وى گويد : قطع داريم كه معاويه ، رضى اللّه عنه ، و ياران او به خطا اجتهاد كردند و مستحق يك پاداش و اجر هستند . « 2 » همو معاويه و عمرو عاص را از مجتهدان شمرده ، سپس گويد : جز اين نيست كه اينان در ريختن خونهايى اجتهاد كردند ، مانند اهل فتوا كه در اين‌باره اجتهاد مىكنند و در ميان فتوا دهندگان كسانى هستند كه كشتن ساحر را جايز مىدانند و كسان ديگرى هستند كه چنين رأى و نظرى ندارند . علاوه بر اين ، كسانى هستند كه نظرشان بر اين است كه آزاد بايد به قصاص كشتن بنده كشته شود و كسانى هستند كه رأيشان چنين نيست . همچنين برخى معتقدند كه مؤمن بايد به قصاص كشتن كافر كشته شود و كسانى چنين نظرى ندارند . پس چه فرقى هست بين اين گونه اجتهادها با اجتهاد معاويه و عمرو ديگران ، اگر نادانى و كوردلى و آشفتگى مطالب بدون دانش در ميان نبود ؟ « 3 » چقدر تفاوت هست بين فتوا دهندگانى كه أدلّه در فتوا بر آنها مشتبه گشته و يا از جهت صراحت و ظهور حتى نسبت به فهم مفتى اختلاف داشته يا اينكه مفتى يكى از دو دستهء دلايل را از دستهء ديگر به علت صحّت طريق در نزد او يا تعدّد اسناد قوىتر يافته و در نتيجه ، به جانب قوّت تمايل پيدا كرده است و مفتى ديگر به نوعى از استنباط جانب ديگر را بر خلاف مفتى اول قوىتر دانسته است . پس هريك بنا به مذهب خود فتوا داده است و همه در رأى خود تكيه و اعتماد به كتاب و سنّت كرده و آن را دليل مدّعا قرار داده‌اند . چقدر فرق و تفاوت است بين اينان و بين جنگجويان با على عليه السّلام ، در حالى كه كتاب عزيز الهى در برابر چشم و گوش ملت اسلامى قرار دارد و آيهء تطهير كه ناطق به

--> ( 1 ) . الفصل فى الملل و النحل : 3 / 257 . ( 2 ) . همان : 4 / 161 . ( 3 ) . همان : 4 / 160 .