كه جاى نوشتن اين آيه در پى فلان آيه در فلان سوره است . « 1 » علاوه بر آنچه ذكر شد ، اصولا انديشه و ترس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله از يهود و نصارا به مقتضاى اوضاع و احوال مىبايستى در اوايل بعثت آن جناب بوده باشد و يا دست كم اندكى بعد از هجرت ، نه در اواخر دوران آن حضرت كه دولت‌هاى عالم در اثر نيرو گرفتن اسلام و برترى مسلمانان تهديد مىشدند ، و ملل مختلف جهان از او و پيشرفت امرش ترسناك بودند ، و در آن هنگام حضرتش خيبر را فتح كرده بود و بنى قريضه و بنى نضير را كه مهم‌ترين طوايف يهود بودند ، پراكنده و مستأصل ساخته بود و گردنكشان در مقابل او خواه‌ناخواه تسليم و خاضع شده بودند . در اين اوان بود كه حجة الوداع انجام يافت و اين آيه هم چنان كه از احاديث پيش گفته دانستيد ، نازل شد . قرطبى در تفسيرش اجماع مفسّران را اعلام و تصريح مىنمايد به اينكه سورهء مائده كه آيهء تبليغ در آن است ، در مدينه نازل گشته ، سپس از نقّاش نقل مىكند كه در سال حديبيه [ سال ششم هجرى ] نازل شده و به دنبال آن اين جمله را از ابن العربى مىآورد كه اين حديث ساختگى است و براى هيچ مسلمانى اعتقاد بدان روا نيست . قرطبى در ادامهء سخن گويد : از همين سوره بخشى در حجة الوداع نازل شده و بخش ديگر در سال فتح مكّه كه اين آيه است : . . وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ . . . « 2 » ، و آنچه بعد از هجرت نازل شده ، مدنى است اعم از اينكه در خود مدينه نازل شده باشد يا در يكى از سفرها ، و تنها آياتى مكى ناميده مىشود كه قبل از هجرت نازل شده باشد . « 3 » خازن در تفسيرش گفته است : سورهء مائده در مدينه نازل شده مگر آيه شريفهء . . الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ . . . « 4 » كه به عرفه در حجة الوداع نازل شده است . قرطبى و خازن با دقت در سند از رسول خدا روايت كرده‌اند كه در حجة الوداع فرمود : سورهء مائده از حيث زمان نزول ، آخرين قسمت قرآن است . « 5 »

--> ( 1 ) . الاتقان فى علوم القرآن : 1 / 24 . ( 2 ) . مائدة 5 / 2 . ( 3 ) . الجامع لأحكام القرآن : 6 / 30 . ( 4 ) . مائدة 5 / 3 . ( 5 ) . تفسير الخازن : 1 / 448 .