[ الحديث 84 سؤال فتح بن يزيد الجرجاني عن أبى الحسن عليه السّلام في علم الله تعالى ] و فيه أيضا : في ذلك الباب ( كتاب التّوحيد ) عن فتح بن يزيد الجرجاني ، عن أبى الحسن عليه السّلام قال : قلت له عليه السّلام : يعلم القديم الشّيء الّذى لم يكن أن لو كان كيف كان [ يكون ] ؟ قال عليه السّلام : ويحك ، إنّ مسئلتك لصعبة ؛ أما سمعت اللّه يقول : لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا و قوله : وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ و قال : يحكى قول أهل النار : أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ و قال : وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ فقد علم الشيء الّذى لم يكن أن لو كان كيف كان « الخبر » . [ الحديث 85 في بيان فاتحة الكتاب ] في عيون أخبار الرّضا : ( الباب الثامن و العشرون فيما جاء عن الإمام عليّ بن موسى عليهما السّلام ) عن أمير المؤمنين عليّ بن أبيطالب عليهما السّلام قال : قال رسول اللّه

--> ( 1 ) 84 - و نيز در همان جلد و باب : ( از كتاب توحيد ) از فتح بن يزيد جرجانى از حضرت موسى بن جعفر عليه السّلام روايت شده ( راوى ) گويد به حضرت عرضكردم : خدا داناست چيزى را كه نبوده كه اگر باشد چگونه خواهد بود ؟ حضرت فرمود : واى بر تو همانا سؤال تو مشكل است ، آيا نشنيدى كه خداوند در قرآن ميفرمايد : اگر در آسمان و زمين خدايانى غير خداى واحد بودند ، هر آينه در آسمان و زمين فساد واقع ميشد ، و فرمودهء خداى تعالى ( كه فرمود : ) اگر خدايان متعددى بودند بعضى بر بعض ديگر برترى پيدا ميكردند ، و حضرت فرمود : خداى تبارك و تعالى حكايت مىكند گفتار اهل آتش را كه ( در جهنم ) ميگويند : باز گردان ما را ( به دنيا ) تا كارهاى شايسته و پسنديده كنيم غير از آنچه مينموديم ، و فرموده : اگر باز گردند ( به دنيا ) البته بسنخ كردارهاى ناشايست باز مى گشتند ، پس خدا داناست به چيزى كه نبوده باينكه اگر بود چگونه بود ( مقصود از حديث مبارك اينست كه تعدد خدايان محالست و خدا ميداند كه بر فرض تعدد موجب فساد نظام عالم ميگرديد ، چون خدائى در ارادتش تابع خداى ديگر نميشد و علاوه توارد علل مستقله بر معلول واحد شخصى محالست و يك عالم نميشود دو خداوند داشته باشد و عالمى بوجود نمى آمد ، و برترى بعضى بر بعض ديگر ( در آيه : وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ ) از اين نظر است كه هيچ يك صرف وجود نميبودند و گر نه متعدد نميشدند ، پس در مراتب وجود مختلف بودند و بعضى بر بعضى برترى داشتند ) . ( 2 ) 85 - در عيون اخبار الرضا : ( باب بيست و هشتم در آنچه از حضرت رضا عليه السّلام نقل شده ) از حضرت امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السّلام روايت شده كه رسول خدا