مثل آن روزى كه آن غلام بيمار شده بود ، باز بيمار شد و هفت روز تب داشت و روز هفتم بمرد . و اين امر در نفس حاجب و ساير خلق عجيب نمود . حكايت بختيشوع « 1 » از نصاراى بغداد بود و طبيبى حاذق و مشفقى صادق بود و در خدمت مأمون مىبود . نقل است : يكى از اقرباى مأمون را كوفتى عارض شد و مأمون را با او دلبستگى تمام بود . بختيشوع را فرستاد تا به امر معالجهء او قيام نمايد . بختيشوع انواع معالجات كرد ، سودى نكرد و از نوادر معالجات آنچه ياد داشت و در كتب بيافت بكرد ، البتّه فايده نداد و كار از دست بشد و از مأمون خجل مىشد . مأمون گفت : « تو خجل مباش كه جهد خويش به‌جاى آوردى ، مگر خداى تعالى نمىخواهد ، به قضا رضا ده كه ما نيز داده‌ايم . » بختيشوع چون مأمون را مأيوس ديد گفت : « اى امير المؤمنين ! يك علاج ديگر مانده ؛ به اقبال امير المؤمنين بكنم ، امّا خطرناك است ، باشد كه خداى عز و جلّ راست آرد . » پس ، مسهلى ساخت و با آنكه مريض را هرروز پنجاه شصت بار اطلاق مىشد ، آن مسهل به بيمار داد . آن روز كه مسهل خورد ، زياده شد و روز ديگر بازايستاد . اطبّا از او سؤال كردند كه ، « اين چه مخاطره بود ؟ » جواب داد كه ، « مادّهء اين اسهال از دماغ بود تا فرود نيامدى ، منقطع نگشتى و مىترسيدم كه اگر مسهل دهم ، قوّت به اسهال وفا نكند . چون دل برگرفتند ، گفتم آخر در مسهل دادن اميد است و در نادادن هيچ اميد نيست . بدادم . خداى تعالى نيكو كرد و قياس درست آمد . »

--> ( 1 ) . او بختيشوع ( سوم ) بن جبرئيل ( دوم ) از پزشكان مشهور خاندان بختيشوع است . در سال 213 ق . به بغداد نزد مأمون رفت . در زمان خليفه واثق ، ثروت و شهرت عظيمى وى را فراهم آمده بود . به همين سبب محسود واقع شد و به فرمان خليفه به جنديشاپور تبعيد گرديد . در دورهء متوكل نيز ثروتى بىمانند فراهم آورده بود كه موجب حسادت خليفه مىشد . خليفه هم دوبار دستور مصادرهء اموال او را داد و تبعيدش كرد . كسانى همچون ابن أبى اصيبعه اخبارى از او دربارهء وسايل و ابزارهاى شگفت و اختراعات غريبش نقل كرده‌اند كه جنبهء افسانه‌اى دارد ، امّا بر اعجاب ايشان نسبت به هوش سرشار و دارايى هنگفت او دلالت دارد . بختيشوع تا روزگار مهتدّى ، ( خلافت : 252 - 256 ق . ) در نهايت عزّت و احترام در دربار عباسيان زيست و در صفر 256 ق . درگذشت . ر ك : آذرنوش ، آذرتاش ؛ « آل بختيشوع » در دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 1 ، ص 604 .