مراعات جانب آخرت ننمايد ، و در قواعد و شرايطى كه موجب بقاى دولت و ثبات نعمت است اهمال نورزد ، چون شكر نعمت و صبر در بليّت و حلم و مدارا بر خلق و جود و سخا و احسان و رأفت و عطوفت و تعظيم شرع و دين و اكرام علما و امثال آن . و حفظ وزير و رعايا و زيردستان را به آن شود كه دست تعدّى ظالمان از ايشان كوتاه گرداند ، و عمّال بد نصب كند ، و در عمارت و زراعت اطراف ملك اهتمام نمايد ، و در تسهيل مؤنت خراجات و حقوق ديوانى و عوارض سلطانى اهتمام تمام نمايد ، و از احوال رعايا و ظاهر و پنهان مملكت باخبر باشد كه ظلم و خلاف حساب و حقّ جارى نباشد . و حفظ عمّال و ارباب مناصب و اشغال به آن مىشود كه ده شرط ، كه در اوّل فصول اين باب مذكور شد ، نسبت به ايشان معمول دارد . و حفظ امرا و حكّام به آن مىشود كه ايشان را بر حدود و مراتب خود ثابت دارد ، و از تعدّى ايشان از حريم حدود وظايف و قواعد لازمه بر ايشان مانع باشد . و حفظ خزاين و اموال به آن مىشود كه در توفير مداخل سلطانى و تعمير ملك و رعيّت بكوشد ، چه هرچند ملك و رعيّت معمور و آبادان باشند ، وفور در اموال سلطانى خواهد بود ، و فى الحقيقه رعيت خزينهء سلطانند . و نيز سعى در اصلاح مخارج و تدبير و تقدير آن نمايد و اموال سلطانى را از آن محافظت كند كه ضايع نشود و متعدّيان و متغلّبان از ميان نبرند يا بىوجه پيش رعايا نسوزد يا امرا و عمّال و حكّام اطراف زيادتيها طلب كنند و از قانون مستمرّ و معمول به انواع طمعها و اراده‌ها تجاوز نمايند . و علم و دانايى وزرا به آن بود كه قوانين و مراسم امور بدانند و بر قواعد عقلى و شرعى و مجارى عرف و عادات مطّلع باشند ، و در آداب خدمت ملوك و شرايط آن دانا باشند ، و بر قواعد و قوانين حكمت عملى ، بلكه حكمت نظرى نيز مطّلع باشند . و خواجه نظام الملك طوسى در كتاب وصايا ذكر نموده كه بايد كه وزير را قدرت و استعداد آن باشد كه هر سخن كه در حضرت پادشاه از هر قسم و هر فنّ بگذرد ، به قدر « 1 » در آن دخلى تواند كرد . و اگر در بعضى از سخنها ، پادشاه يا ديگرى در مجلس به جانب او متوجه شود و استفسارى كند ، عجز او ظاهر نشود ؛ ليكن اين معنى لازم نيست ، بلكه

--> ( 1 ) . مر : « قدرت » .