محسوب دارند . اين موضوع كه آشكارا در آن زمان اظهار مىگشت ، شايد بخشى از آن ، عكس‌العملى در مقابل عقايد گروههاى خاصّى براى برترى دادن به موقعيت شاه باشد . پيش از حاكميت صفويان ، اعتقاد به انجام برخى وظايف امام و نائب امام در زمان غيبت به دست فقيه جامع شرايط مطرح بوده است . از جمله شهيد اول قضاوت را كه يكى از اين‌گونه موضوعات بوده ، اجراى آن را بر عهدهء فقيه مىداند . در باب مسائلى همچون زكات ، خمس ، نماز جمعه و خراج ، براساس همين ديدگاههاى متفاوت آراء و اقوال گوناگونى در دورهء صفويه صادر شده است . « 1 » نظر سبزوارى بر محور نظام سلطنت در غياب امام قرار دارد . از جنبهء ديگر ، سبزوارى شخصيتى كه از پادشاه به تصوير مىكشد ، ارائهء نمودى از شاه آرمانى سياستنامه‌هاى ايرانى است . به روايت او امنيت و رفاه مردم و عدم رويدادهاى مصيبت‌بار و بلاياى طبيعى در روزگار شاه عباس دوم همه به بركت معدلت و حسن نيّت آن اعلى حضرت است . « 2 » نويسنده در جاى ديگر ، هنگامى كه سخن از عدل‌ورزى و حسن نيت شاه به ميان مىآيد مىگويد : نيّت عدل و نيّت خوب پادشاه در همه چيز سرايت مىكند و باعث بركات و زيادتى نعمتها مىشود . مثال او حكايت مشهورى است از دورهء ساسانى و مربوط است به گم شدن قباد در وقت شكار و وارد شدن او به منزلگاه پيرزن و نيّت گرفتن ماليات شير از رعاياست كه در نصيحة الملوك غزالى نيز آمده است . « 3 » همچنانكه در سياستنامه‌ها حفظ قدرت سياسى از طريق برقرارى دادگرى ممكن دانسته شده ، در روضة الانوار هم به تبعيت از آنها چنين آمده : « قوام پادشاهى و نظام سلطنت و جهاندارى به عدل است » « 4 » . از جمله تعارضاتى كه در كتاب ديده مىشود تاختن نويسنده به متصوّفه از يك سو و تأثيرپذيرى از تعاليم آنان است كه به‌طور سنّتى در ميان معارف اسلامى از ديرباز جايى يافته بود . اگر نگاهى به سرچشمهء مباحث حكمت عملى و سياست در يونان زمين

--> ( 1 ) . نك : دولت و حكومت در دورهء ميانهء اسلام ، ص 302 تا 307 . ( 2 ) . اثر حاضر ، ص 53 . ( 3 ) . همان ، صص 186 و 187 . ( 4 ) . همان ، ص 229 .