فصل ششم : در حقوق رعايا بر سلاطين و مراعات حقوق زيردستان از حضرت امام زين العابدين عليه السّلام منقول است كه فرموده كه ، « حقّ رعايا آن است كه بدانى كه ايشان رعيّت تو شده‌اند به جهت ضعف ايشان و قوّت تو . پس ، واجب است كه عدل كنى در ميان ايشان ، و از جهت ايشان چون والد مهربان باشى و جهالت ايشان را ببخشايى و معاجلت به عقوبت ايشان نكنى و شكر خداى عز و جلّ به‌جا آورى بر آنچه به تو داده از قوّت و توانايى بر ايشان . » نقل است كه چون به حضرت رسول صلّى اللّه عليه و إله خبر قرب ارتحال به دار قرار رسيد ، جميع مهاجر و انصار را جمع نمود و بر منبر رفت و خبر ارتحال خود به ايشان رسانيد و فرمود كه ، « تذكير مىنمايم كسى را كه والى بر امّت من باشد كه ترحّم كند بر جماعت مسلمانان ؛ اجلال كند ايشان را و رحم كند بر ضعيف ايشان و توقير نمايد عالم ايشان را و ضررى به ايشان نرساند كه باعث خوارى ايشان شود و ايشان را فقير نگذارد كه كارشان به كفر انجامد و در خود بر روى ايشان نبندد كه باعث آن شود كه قوى ضعيف را بخورد و ايشان را به يك‌دفعه به حرب نفرستد كه باعث قطع نسل امّت شود . » آنگاه ، فرمود : « رسانيدم و نصيحت كردم . گواه باشيد . » حضرت صادق عليه السّلام فرموده كه ، « اين آخر سخنى بود كه حضرت رسول صلّى اللّه عليه و إله بر سر منبر فرمود . » و ببايد دانست كه مراعات حقوق رعيّت معدلت است و دست از ظلم و تعدّى بازداشتن و دست ظالمان را از رعايا و زيردستان كوتاه كردن . و ما فصلى در باب عدالت در اوايل باب پنجم ايراد نموديم و در اين مقام ذكر بعضى از سير انبيا و بعضى از ائمهء هدى در حال حكومت و سلطنت ايراد مىكنيم . و اگرچه پادشاهان ديگر را طاقت و توانايى آن نيست كه به آن عمل نمايند ، ليكن مقصود آن است كه بدانند كه سيرت مرضيّهء حقيقيه آن است كه ايشان دانسته‌اند و به حكم « ما لا يدرك [ 114 آ ] كلّه لا يترك كلّه . » « 1 » يعنى : « هرچه را به تمام نتوان كرد ، به تمام ترك نبايد كرد . » بايد كه پادشاهان را نظر بر آن طريقهء مرضيه بوده باشد و اهتمام و سعى داشته باشند كه آنچه ايشان را فراخور وسع و طاقت و اوضاع زمان خود مقدور باشد به عمل آورند تا از فيض و فضل آن مراتب عاليه

--> ( 1 ) . عوالى الثالى ، ج 4 ، ص 58 .