فصل سوم : در حقوق زوجات و عبيد و اماء و همسايگان و زنان را مراعات بايد نمود و حقوق ايشان را وفا بايد نمود . خداى عز و جلّ در قرآن مجيد فرموده : وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ « 1 » . يعنى : « با زنان زندگانى كنيد به نيكى و خلق خوش » . در بعضى روايات هست كه آخرين وصيّتى كه حضرت رسول صلّى اللّه عليه و إله فرمود اين بود كه ، « الصّلوة و ما ملكت ايمانكم و اتّقوا اللّه فى النّساء ، فانّهنّ عوان فى ايديكم » « 2 » . يعنى : « بر شما باد كه نماز به‌پاى داريد و بر بندگان خود شفقّت كنيد و از خداى بترسيد و حقوق زنان را رعايت كنيد كه ايشان اسيرانند در دستهاى شما . » از حضرت صادق عليه السّلام منقول است كه ، « اتّقوا اللّه فى الضعيفين » « 3 » . يعنى : « از خداى بپرهيزيد و بترسيد در باب دو ضعيف » . يعنى ، يتيم و زنان . از حقوق [ 106 ب ] معاشرت مرد بر اهل آن است كه اهل خود را به خشونت در قول و فعل آزار نرساند ، و بدخويى و سبكى و افعال ناقصهء ايشان را به قوّت حلم و صبر تحمّل كند و ترشرويى ننمايد ، و نفقات و حقوق ايشان را مرعىّ دارد و اگر او را زنان متعدّد باشد ، قسمت و تعديل ، چنان كه در شرع مقرّر است ، به‌جا آورد و در توسيع امور ايشان بكوشد . و چون ايشان را دلهاى ضعيف و عقلهاى ناقص است ، با ايشان طريقهء عفو و مساهلت مسلوك دارد و ايشان را بر سفاهت و جهالت چندان مؤاخذه نكند . نقل است از لقمان حكيم كه گفته : « ينبغى للعاقل ان يكون فى اهله كالصّبىّ فاذا كان فى القوم رجلا » « 4 » . يعنى : « عاقل بايد كه پيش اهل خود چون كودكى باشد در مزاح و خوشخويى ، و چون در مجلس حاضر شود ، اثر وقار مردى بر وى ظاهر شود » . و بايد كه با وجود احتمال و حسن‌خلق ، متابعت هواى ايشان نكند و انبساط با ايشان به حدّى نرساند كه به فساد انجامد و هيبت او از دل ايشان بيفتد و به گستاخى انجامد . و هرگاه از ايشان نامشروعى بيند ، در زجر و تهديد تقصير روا ندارد و ايشان را به صولت حميّت مقهور و زيردست دارد ؛ و مأمور ايشان نگردد و در تدبيرات امور ، خاصّه در امور

--> ( 1 ) . نساء : 19 . ( 2 ) . قسمت اول حديث : بحار الانوار ، ج 78 ، ص 147 ، قسمت دوم حديث : همان ، ج 21 ، ص 382 . ( 3 ) . الكافى ، ج 5 ، ص 511 . ( 4 ) . المحجة البيضاء ، ج 3 ، ص 98 .