خيرى و خوبى نيست در خلقى كه او را مزيّن نسازد حلم . » و فرموده : « الحلم عشيرة . » « 1 » يعنى : « حلم قبيله و عشيره است . » و در حديثى ديگر هست كه ، « الحلم نعم العشيره . » « 2 » يعنى : « حلم نيكو عشيره‌اى است . » و وجه اين سخن شريف آن است كه هرگاه ميانهء دو كس مخاصمتى باشد ، اگر يكى سفاهت و خشونت كند ، ديگرى حلم و تحمّل ورزد و مقابله به غلظت و شدّت ننماند ، همه‌كس تقويت جانب حليم كنند و مانند قبايل و عشاير امداد و اسعاد او نمايند و كينهء آن طرف در سينه در دل گيرند . و لهذا آن حضرت اصرح از اين فرموده كه ، « اول عوض لحليم عن حمله انّ النّاس انصاره على خصمه . » « 3 » يعنى : « اوّل عوض حليم از حملش آن است كه مردمان انصار و مددكاران اويند بر دفع خصمش . » و فرموده : « وجدت الحلم و الاحمال أنصر لى من شجعان الرّجال . » « 4 » يعنى « يافتم حلم و احمال و برداشتن مكّاره را نصرت‌دهنده‌تر مرا از مردمان شجاع دلير . » و احنف بن قيس « 5 » كه به حلم و عقل در ميان عرب مثل است ، از كلام حضرت استفاده نموده و گفته : « وجدت الحلم أنصر لى من الرّجال . » يعنى : « يافتم حلم را يارىدهنده‌تر از مردان و شجاعان . » نقل است كه ، شخصى مسارعت نمود بر دشنام دادن بعضى ادبا ، و او ساكت بود . بعضى از مردمان كه درگذار بودند در مقام حمايت آن اديب درآمد و گفت : « آيا تو را نصرت ندهم ؟ » گفت : « نه . » گفت : « چرا ؟ » گفت : « از جهت آنكه من حلم را نصرت دهنده‌تر از مردان يافتم و اين حمايت كردن تو نيز سببى نداشت ، الّا حلم من . »

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، چاپ صبحى صالح ، خطبهء 418 . ( 2 ) . مأخذ يافت نشد . ( 3 ) . غرر الحكم ، ش 1859 : « . . . ان الناس كلهم انصاره » . ( 4 ) . همان ، ش 10139 : « وجدت الحلم و الاحتمال . . . » . ( 5 ) . ابو بحر ضحّاك بن قيس تميمى ، معروف به أحنف ، از بزرگان تابعين كه در روزگار پيامبر ( ص ) را درك كرد ، ولى به زيارت حضرت نايل نگشت . در جنگ صفّين در سپاه على ( ع ) حضور داشته ، با اين همه در دوران حكومت معاويه به مقرّ او رفت‌وآمد داشته و با زيركى از لعن حضرت على ( ع ) ، كه مورد درخواست و اصرار معاويه بوده ، طفره رفته است . احنف تا زمان مصعب بن زبير زيسته و همراه او به كوفه رفته است و همانجا به سال 67 و يا 71 و يا 77 وفات يافته است . وفيات الاعيان ، ج 2 ، صص 499 تا 506 .