و حضرت امير المؤمنين - صلوات اللّه عليه - فرموده كه ، « الحلم عنوان الفضل . » « 1 » يعنى : « حلم عنوان فضيلت است . » يعنى ، چون بر حلم شخص آگاه شدى ، از آنجا به فضل او مطّلع شدى . » و فرموده كه ، « الحلم عنوان النّبل . » « 2 » يعنى : « حلم عنوان آگاهى و فضل است . » و فرموده كه ، « العفو تاج المكارم . » « 3 » يعنى : « عفو تاج مكارم اخلاق و محاسن آداب است . » و فرموده كه ، « الحلم رأس الرئاسة . » « 4 » يعنى : « حلم سر رياست و بزرگى است . » كه بىآن مهمّ رياست و بزرگى صورت نمىيابد . و لهذا پادشاهان را به حلم بيش از همه‌كس حاجت است ؛ چه درگاه ملوك مجمع خلايق مختلف است [ 82 ب ] و همه گروهى با اخلاق مختلف و طبايع متلوّن و احوال متنافر ، چون حال نزاعها و خصومتها و هولها و فزعها و سختيها ، رجوع به درگاه سلاطين كنند و قضاى مطالب خود طلبند و بر همه حالات افعال و اقوال ايشان ملايم طبع پادشاه نتواند بود . اگر پادشاه را خلق واسع و حلم كامل نبوده باشد ، كار بر او و بر ايشان تنگ گردد و مهابت ملك بر ملك ثقيل باشد . و پادشاه را اقتداى كلّى حاصل است و به سرعت تمام آن را به مقام ظهور تواند رسانيد . هرگاه به هرچيزى به غضب درآيد و در مقام انتقام باشد و صبر ننمايد و معاجلت كند ، بسيار خونها به غير حقّ ريخته شود . و بسيار باشد كه دشمنان كسى را به حيله و تلبيس گناهكار بازنمايند و به خدعه و افترا اسناد جريمه به كسى كنند كه او بيگناه باشد ، چون آتش غضب پادشاه زود مشتعل شود و باب حلم تسكين نيابد ، مسارعت در غضب و انتقام نمايد و ندامت كلّى حاصل شود . و بسيار باشد كه از آن خللهاى كلّى متولّد گردد و رخنه‌ها در ملك حادث شود و لهذا حضرت امام محمّد باقر عليه السّلام فرموده كه ، « النّدامة على العفو افضل و ايسر من النّدامة على العقوبة . » « 5 » يعنى : « اگر در عفو كردن پشيمانى حاصل شود ، آن پشيمانى بهتر و آسانتر است به حسب آفات حال و مآل ، از پشيمانى كه به سبب عقوبت حاصل مىشود . » چون اكثر اوقات به حسب مفاسد و مضارّ دنيوى و تبعات و آفات اخروى عظيمتر و شديدتر

--> ( 1 ) . غرر الحكم ، ش 498 . ( 2 ) . مأخذ يافت نشد . ( 3 ) . غرر الحكم ، ش 520 . ( 4 ) . همان ، ش 771 : « الحلم رأس السياسة » . ( 5 ) . الكافى ، ج 2 ، ص 108 .