فصل ششم : در فضيلت حلم و ذكر توابع آن ، چون تحلّم و عفو و صفح « 1 » و حلم عبارت است از بازداشتن نفس از هيجان غضب و تحلّم بازداشتن نفس است از روا كردن حاجت خود از اقتضاى غضب ؛ و كار حلم تمام نمىشود ، الّا به بازداشتن جميع جوارح از افعالى كه مقتضاى غضب است ، چون دست از بطش « 2 » و زبان از كلمات موذى و گوش از شنيدن بدى و چشم از نظرهاى تند نامشفقانه . و امّا عفو و صفح ، صورت حلمند و به وجود درآورندهء حقيقت ، چه عفو ترك مؤاخذه به گناه است و صفح ترك سرزش و ملامت است . و بدان كه حلم و عفو از فضلهاى بزرگند و مدح هريك به حكم عقل و شرع ثابت است و اهل جميع ملل و نحل بر آن متّفقند [ و ] « 3 » خداى عز و جلّ در قرآن مجيد فرموده : وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ « 4 » يعنى : « آن كسان كه خشم فرومىخورند و از مردمان عفو مىكنند و خداى عز و جلّ دوست مىدارد نيكوكاران را . » و نيز فرموده : فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ « 5 » يعنى : « صفح كن صفح نيكو . » و فرموده : وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصْفَحُوا « 6 » يعنى : « عفو كنند و صفح به‌جا آورند . » و فرموده : فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ « 7 » يعنى : « عفو كن از ايشان و صفح كن ، به درستى كه خداى عز و جلّ دوست مىدارد نيكوكاران را . » و فرموده : فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ « 8 » يعنى : « هركه عفو و اصلاح نمايد ، پس اجر او بر خداست . » و فرموده : وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً « 9 » يعنى : « بندگان خداى آن كسانىاند كه راه مىروند بر زمين به نرمى و هموارى ، و هرگاه خطاب كنند ايشان را جاهلان ، مىگويند : سلام . » يعنى ، هرگاه نادانان از روى جهالت به ايشان خطابهاى تند عنيف كنند ، ايشان در جواب كلمات خير و سلامت گويند و مكافات آن به تندى و درشتى نكنند .

--> ( 1 ) . گذشت . ( 2 ) . سختگيرى ، حمله بردن . ( 3 ) . از مر افزوده شد . ( 4 ) . آل عمران : 134 . ( 5 ) . حجر : 85 . ( 6 ) . نور : 22 . ( 7 ) . مائده : 13 . ( 8 ) . شورى : 40 . ( 9 ) . فرقان : 63 .