بلايى و صبر كند بر آن بلا ، از جهت او مثل اجر هزار شهيد خواهد بود . » و آيات و احاديث در فضل صبر بسيار است ، جهت اختصار به اين قدر اكتفا شد . و صبر در لغت حبس نفس باشد از جزع و فزع در وقت نزول حادثه و حلول مكروهى . و صبر بر چند قسم است : اوّل ، صبر است بر طاعات ، و آن داشتن نفس است بر جفاها و مشقّتها و سختيها ، كه در طاعات و عبادات چون نماز و روزه و حجّ و جهاد و امر معروف و نهى منكر مىبايد كشيد . دوم ، صبر است بر نگاه داشتن نفس از كارهاى حرام و شهوتها و لذّتها كه طبع را ميل به آن باشد و داعيه‌هاى شيطانى و وسوسه‌هاى نفسانى و تحريكات جاهلان انسانى بدان مايل سازد . بر عاقل است كه صبر كند و به آن وسوسه‌ها و تلبيسها فريفته نشود . حضرت امير المؤمنين - صلوات اللّه عليه - فرموده كه ، « الشّهوات أدواء قاتلات و أفضل دوايها إفساء الصّبر عنها . » « 1 » يعنى : « شهوتها بيماريهاى كشنده است و بهترين دوايى از جهت آن فراگرفتن صبر است از آن . » و آن حضرت فرموده ، « إنّك ما تدرك ما تحب من ربّك الّا بالصّبر عمّا تشتهي . » « 2 » يعنى : « به درستى كه تو هرگز درنمىيابى و نمىرسى به آنچه دوست مىدارى از جانب پروردگارت ، الّا به صبر كردن از آنچه ميل و شهوت به جانب آن دارى . » سوم ، صبر است در وقت نزول بلاها و حادثه‌ها . و آن منع باطن باشد از اضطراب و بازداشتن زبان از شكايت و نگاه داشتن اعضا از حركات غير معتاد . و اين صبر بر سه قسم باشد : اوّل ، صبر عوام ، و آن حبس نفس باشد بر سبيل تجلد و اظهار ثبات در تحمّل مكروه تا ظاهر حال نزديك عاقلان و عامّهء مردمان مرضى باشد و نامستحسن ننمايد . دوم ، صبر زهّاد و عبّاد و اهل صلاح و تقوا ، و آن از جهت توقّع ثواب آخرت و حصول مراتب بهشت بوده باشد . سوم ، صبر سايران و عارفان ، چه بعضى از ايشان در بعضى مراتب از مكروهات و بلاها لذّت يابند به تصوّر آنكه خداى عز و جلّ ايشان را به آن مكروه از

--> ( 1 ) . غرر الحكم ، شرح جمال الدين خوانسارى ، ش 1789 : « الشهوات اعلال قاتلات و افضل دوائها اقتناء الصبر عنها » . ( 2 ) . همان ، ش 3794 : « انك لن تدرك . . . » .