مجموعه‌اى از عقايد سياسى بر پايهء نظريه‌هاى يونانى و ايرانى ساسانى شروع به شكل‌گيرى و رشد و نموّ كرد . هر سه شيوهء يادشده - نظريات شريعتمداران و نظريه‌هاى مبتنى بر آراء يونانى و ايرانى - ماهيت الهى حاكميت را فراروى ما قرار مىدهند و فرض خود را بر وجود دولتى كه زندگى دنيوى جوامع بر محور آن مىچرخد و وظيفهء آن تضمين حفظ اسلام ، اجراى شريعت و دفاع از اسلام راستين در مقابل انحرافهاست ، قرار مىدهند و جملگى به تمركز بر روى موقعيت شخص حاكم متمايلند . « 1 » نظريهء شريعتمداران و فقيهان نخستين نظريه كه به شريعتمداران متعلق است ، بيش از دو مورد ديگر ، وام‌گرفته از اسلام و تعاليم آن است و سياست دينى كه ترسيم مىشود مواد خام آن را آيات قرآن ، احاديث و سنن پيامبر صلّى اللّه عليه و إله - و معصومين نزد شيعه - و سيرهء صحابهء صدر اسلام تشكيل مىدهد . تفسيرهاى برگرفته از اين منابع در پرتو پيشرفتهاى سياسى در دوران بعد ، بر اساس استنباطات فقيهان و مجتهدان و عالمان دينى ارائه مىشود . آيات الاحكام سياسى وارد شده در قرآن همچون : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ . . . « 2 » ، إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ « 3 » ، لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ . . . « 4 » و يا احاديثى نظير « الائمّة من قريش » و « اسمعوا و أطيعوا و لو ولّى عليكم عبد حبشىّ مجدع « 5 » » ، مورد استناد نظريه‌پردازان اين دسته از علماى سياسى دينى بوده است . پس از تغيير مسير و ماهيت نظام حكومتى جامعهء مسلمان ، بر اثر رحلت پيامبر عليه السّلام ، و تبديل آن به امپراتورى و سلطنت به دست امويان ، فرق اسلامى براساس گرايشهاى سياسى و مذهبى خود به كار تأويل و توجيه آيات قرآن سرگرم گشتند ، و بازار

--> ( 1 ) . دولت و حكومت در دورهء ميانهء اسلام ، ص 4 . ( 2 ) . نساء : 59 . ( 3 ) . يوسف : 67 . ( 4 ) . روم : 4 . ( 5 ) . نك : دولت و حكومت در دورهء ميانه اسلام ، ص 4 . اين حديث با موازين شيعى در باب حكومت مطابق ندارد و جعلى به نظر مىرسد . ؛ تاريخ انديشه‌هاى سياسى ايران و جهان اسلامى ، پيشگفتار ، ص سيزده .