جعل احاديث و روايت تا مدّتها رايج بود . « 1 » ناگفته نماند كه فقه سياسى به عنوان علم مستقلّى نزد فقيهان مورد بررسى قرار نگرفته است ، امّا مسائل سياسى و حكومتى مانند امامت ، خلافت ، امارت ، امّت ، جهاد ، قضاوت ، حسبه ، حدود ، سياسات ، احكام و غيره در كتابهاى كلامى و فقهى به بحث گذارده شده است . « 2 » مسئلهء اساسى فرمانروايى در افكار انديشمندان اين گروه ، نزول وحى و اجراى شريعت الهى است و فرمانروا ، به عنوان خليفهء پيامبر ، وظيفه‌اى جز اجراى احكام شريعت نمىتواند داشته باشد . « 3 » ديدگاههاى گوناگون دربارهء مشخّصات و صفات متصدى منصب خلافت ، اقامهء حكومت و جز آنها سبب ظهور شعبات عمده‌اى ميان اهل شريعت در تاريخ حيات فكرى و سياسى دوران اسلامى شد و اصلىترين آنها در اين زمينه توسّط شيعه ، اهل سنت و خوارج به وجود آمد . به گونه‌اى كه بازگو گرديد نخستين مسئله كه موجبات انشقاق را در صف مسلمين فراهم ساخت ، موضوع جانشينى حضرت رسول صلّى اللّه عليه و إله بود . بحثى كه در سقيفهء بنى ساعده درگرفت در گام اول ، فراى مجادله در باب شخص و شخصيتها بود ، و بلكه ناشى از ديدگاههاى مختلفى بود كه ملاحظات سياسى را دربرداشت و در نهايت تصميمات آن مجمع ، جدايى امّت اسلامى به سنّى و شيعه و جز آنها را به ارمغان آورد . از آن هنگام تا روزگار معاصر ، نظريه خلافت ميان اصحاب ملل و نحل اسلامى مورد تعبيرها و تفسيرهاى بسيارى قرار گرفته است و اصول و فروع آن در گذر حيات پرفراز و نشيب سياسى - اجتماعى جوامع اسلامى ، به‌ويژه در سده‌هاى نخستين تشكّل آنها ، تأثيرها و تغييرات فراوانى را پذيرا شده است . در واقع پژوهندهء انديشه‌هاى سياسى ، تاريخ اسلام را در شش هفت قرن اوّل آن مجمع العقايد پر جاذبه‌اى از مكتبهاى فكرى رقيب مىيابد كه هريك دريافت و برداشت ديگرى از منابع اقتدار حكومت و حدود اطاعت فرد از حكّام داشتند . « 4 »

--> ( 1 ) . سياست در اسلام ، ص 10 . ( 2 ) . همان ، ص 12 . ( 3 ) . خواجه نظام الملك ، ص 130 . ( 4 ) . انديشهء سياسى در اسلام معاصر ، ص 20 .