برگ انجير ستر عورت نمود . فرمان رسيد كه ، « از بهشت نازل شويد . آدم دست حوّا گرفته از بهشت بيرون آمدند . جبرئيل عليه السّلام گفت : « دست از حوّا بدار كه هريك را به جاى ديگر مىبايد رفت » . آدم دست حوّا بگذاشت و هريك روى به طرفى نهادند . آدم مىگريست كه ، « واغربتاه ! » حوّا فرياد مىكرد كه ، « وافرقتاه ! » فرشتگان مىنگريستند و بر حال ايشان مىگريستند . حضرت آدم به كوه سرانديب « 1 » [ 36 ب ] افتاد . خداى عز و جلّ فرمود : بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ « 2 » يعنى : « بعضى از شما مر بعضى را دشمن باشد » . مراد دشمنى آدم و ابليس است يا دشمنى بعضى آدميان با بعضى . وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ « 3 » يعنى : « از براى شماست قرارگاه و تمتّع در زمين ، تا وقتى كه هنگام رسيدن اجلها باشد تا روز قيامت » . آورده‌اند كه چون آدم از معارج قدس به دنيا آمد ، ياد آنجا مىكرد و مىگريست . از ابن عبّاس منقول است كه ، هرگاه آدم ياد بهشت مىكرد بيهوش مىشد . فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ « 4 » پس ، فراگرفت آدم از جانب پروردگار خود سخنى چند . يعنى ، سخنى چند گفت و توبه كرد . خداى عز و جلّ توبهء او را قبول كرد و آن كلمات بعضى گفته‌اند كه اين بود كه رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا « 5 » تا آخر آيه . و بعضى كلمات ديگر گفته‌اند و بعضى گفته‌اند توبه حضرت آدم به سه چيز [ مرتبهء ] « 6 » قبول يافت : حيا و گريه و دعا . امّا حيا ، به مرتبه‌اى بر وى غالب بود كه بعضى گفته‌اند كه حضرت آدم عليه السّلام سيصد سال سر بالا نكرد و به آسمان ننگريست از خجلت و شرمندگى گناه . و گريهء وى به مرتبه‌اى بود كه در اخبار آمده كه ، اگر جمع كنند گريهء تمام اهل دنيا را و نسبت دهند به گريهء حضرت داوود عليه السّلام گريهء وى بيشتر باشد . و اگر گريهء اهل عالم و گريهء حضرت داوود عليه السّلام را نسبت دهند به گريهء حضرت نوح عليه السّلام گريهء حضرت نوح عليه السّلام بيشتر باشد . و

--> ( 1 ) . بنا به نقل ياقوت جزيرهء بزرگى است در درياى هركند ، كه كوهى كه حضرت آدم بر آن فرود آمده رهون ناميده مىشده و در آن واقع بوده است ( معجم البلدان ، ج 3 ، ص 215 و 216 ) ؛ ياقوت در جاى ديگر سرانديب را واقع در جزيرهء سيلان ذكر كرده است ( همان ، ص 298 ) . ( 2 ) . بقره : 36 . ( 3 ) . بقره : 36 . ( 4 ) . بقره : 37 . ( 5 ) . اعراف : 23 . ( 6 ) . از نسخه مر نقل شد .