نسبت به اوست ، چنان كه خداوند فرموده است : يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ « 1 » . هنگامى كه خداوند كسى را دوست بدارد با او دوستى مىكند و او را بر دشمنانش يارى مىدهد و دشمن او نفس و شهوتهاى اوست ، لذا خداوند او را خوار نمىكند و او را به نفس و هواها و شهوتهايش وا نمىگذارد . از اين رو فرموده است : وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَ كَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَ كَفى بِاللَّهِ نَصِيراً « 2 » . اگر بگويى : آيا گناه ضدّ اصل محبّت است ؟ پاسخ اين است كه نه ! چه گناه ضدّ كمال آن است نه اصل آن . بسيارى از مردمان در حالى كه خود را دوست مىدارند به هنگامى كه بيمار مىشوند و آرزوى تندرستى دارند چيزهايى را با علم به اين كه براى آنها زيان دارد مىخورند ، و اين امر دليل بر آن نيست كه خود را دوست نمىدارند ؛ ليكن گاهى معرفت ضعيف و شهوت غالب مىشود و نمىتواند حقّ محبّت را پاس بدارد . دليل بر اين آن است كه نقل كرده‌اند : نعيمان انصارى را در هر مدّت كوتاهى نزد پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله مىآوردند و به سبب گناهى كه مرتكب مىشد حدّ بر او جارى مىفرمود ، تا آن كه روزى او را آوردند و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بر او حدّ زد ، مردى او را لعنت كرد و گفت : چقدر او را نزد پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله مىآوريد ، آن حضرت فرمود : « او را لعن مكن چه او خدا و پيامبرش را دوست مىدارد . » « 3 » بنابراين گناه او را از محبّت بيرون نبرده است ليكن از كمال محبّت بيرون مىآورد . يكى از دانشمندان گفته است : هرگاه ايمان شخص در ظاهر دل باشد نسبت به خداوند محبّتى متوسّط دارد ، و اگر در عمق دل نشيند محبّتش كامل است و گناه را ترك مىكند . خلاصه آن كه در ادعاى محبّت خطر است و به همين سبب فضيل گفته است : هرگاه به تو گفته شود : آيا خدا را دوست مىدارى ؟ در پاسخ سكوت كن ، چه اگر بگويى : نه ، كافر شده‌اى ، و اگر بگويى : آرى ، چون صفات محبّان در تو نيست از خشم خداوند بپرهيز . يكى از دانشمندان گفته است : در بهشت نعمتى برتر از نعمت اهل معرفت و محبّت نيست ، و در جهنم عذابى سخت‌تر از عذاب كسى كه ادّعاى معرفت و محبّت كند و آن را تحقّق ندهد وجود ندارد . از نشانه‌هاى ديگر آن كه به ذكر خداوند حريص باشد و زبانش از آن سست و دلش از آن خالى نشود ، زيرا هر كس چيزى را دوست بدارد ناگزير آن و هر چه را بدان تعلّق دارد زياد

--> ( 1 ) مائده / 54 : . . . آنها را دوست مىدارد ، و آنها نيز او را دوست مىدارند . ( 2 ) نساء / 45 : خدا به دشمنان شما داناتر است كافى است كه خداوند سرپرست شما باشد ، كافى است كه خداوند ياور شما باشد . ( 3 ) صحيح بخارى ، ج 8 ، ص 197 ، نام اين مرد عبد اللّه و ملقّب به حمار بوده است .