اشاره كرده و فرموده است : أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ « 1 » ؛ و نيز : شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ « 2 » . و از اين ديدگاه بوده است هنگامى كه يكى از اهل معرفت را پرسيدند : به چه چيز خداوند را شناختى ؟ پاسخ داد : پروردگارم را به پروردگارم شناختم و اگر پروردگارم نبود ، او را نمىشناختم . خداوند به دسته دوم اشاره كرده در آن جا كه فرموده است : سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ « 3 » ؛ و نيز : أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ « 4 » ؛ و نيز : قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ « 5 » ؛ و نيز : الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ ، ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسِيرٌ « 6 » . طريقهء دوم براى اكثر مردم آسانتر و براى سالكان هموارتر است و قرآن كه به تدبّر و تذكّر و تفكّر و عبرت گرفتن و نظر كردن در آيات بى شمار الهى امر مىكند ، نظرش بيشتر به همين طريقه است . اگر بگويى : هر دو طريقه مشكل است ، راهى به ما نشان بده كه به كمك آن معرفت به دست آوريم و به محبّت الهى برسيم . پاسخ اين است كه بدانى طريق عاليتر استشهاد به حق تعالى بر مخلوقات است ، ليكن اين راهى دشوار و سخن دربارهء آن از حد فهم بيشتر مردم بيرون است و ذكر آن در كتابها سودى ندارد ، امّا طريقى كه آسانتر و نزديكتر است بيشتر آن داخل محدودهء فهم مردم مىباشد و آنچه افهام را از درك آن قاصر كرده اعراض مردم از تدبّر در آيات الهى و اشتغال آنها به شهوات دنيوى و بهره‌گيرى از لذّات نفسانى است و چيزى كه مانع بيان اين طريقه است وسعت و كثرت و انشعاب ابواب آن است كه براى آنها حد و نهايتى وجود ندارد ، زيرا هيچ ذرّه‌اى از برترين آسمانها تا فرودترين زمينها نيست ، جز اين كه در آن شگفتيها و نشانه‌هايى

--> ( 1 ) فصلت / 53 : . . . آيا كافى نيست كه پروردگارت بر همه چيز شاهد و گواه است . ( 2 ) آل عمران / 18 : خداوند ( با ايجاد نظام واحد جهان هستى ) گواهى مىدهد كه معبودى جز او نيست . ( 3 ) فصلت / 53 : به زودى نشانه‌هاى خود را در آفاق هستى و در درون جانشان به آنها نشان مىدهيم . ( 4 ) اعراف / 184 : آيا در حكومت آسمانها و زمين . . . از روى دقت و فكر نظر نكردند ؟ ( 5 ) يونس / 101 : بگو نگاه كنيد آنچه را از آيات خدا و نشانه‌هاى توحيد در آسمانها و زمين است . ( 6 ) ملك / 3 و 4 : همان كسى كه هفت آسمان را بر روى يكديگر آفريد ، در آفرينش خداوند رحمان هيچ تضاد و عيبى نمىبينى ، بار ديگر نگاه كن ، آيا هيچ شكاف و خللى مشاهده مىكنى ، بار ديگر ( به عالم هستى ) بنگر سرانجام چشمانت ( در جستجوى خلل و نقصان ناكام مانده ) به سوى تو باز مىگردد در حالى كه خسته و ناتوان است .