هيچ چشمى نديده و هيچ گوشى نشنيده و به دل هيچ بشرى خطور نكرده است . اين مرتبه را تنها كسى مىتواند بشناسد كه هر دو لذّت را چشيده باشد . او ناگزير انقطاع از مردم و تنهايى و فكر و ذكر را اختيار خواهد كرد و در بحار معرفت غوطه‌ور خواهد شد و رياست را ترك خواهد كرد و مردمى را كه به سبب دانش خود بر آنها رياست و سرورى مىكند ، حقير خواهد شمرد ، چه هم رياست و هم آنانى كه او بر آنها سرورى دارد ، فانى خواهند شد . علاوه بر اين رياست مشوب به كدوراتى است كه گمان نمىرود بتوان از آنها فارغ بود و سرانجام با مرگى كه از آن چاره‌اى نيست در آن هنگام كه : أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّيَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا « 1 » به پايان مىرسد . از اين رو لذّت معرفت حق تعالى و مطالعهء صفات و افعال و تفكّر در نظام مملكت او از اعلى عليّين تا اسفل سافلين را بزرگ خواهد شمرد ، زيرا اينها از مزاحمتها و كدورتها خالى است و درهاى آن به روى وارد شوندگان باز است و افزايش دايمى آنها ، جا را براى آنها تنگ نمىكند ؛ چه پهناى آن از حيث اندازه مانند پهناى آسمانها و زمين است و اگر نظر مقايسه و اندازه گيرى نداشته باشيم ، عرض آن بى نهايت است . بنابراين آن كه خدا را شناخته در بهشتى است به عرض آسمانها و زمين ، در مرغزارهاى آن متنعّم مىشود و از حوضهاى آن مىنوشد و از ميوه‌هاى آن مىچيند و از انقطاع اين نعمتها ايمن است ؛ چه ميوه‌هاى اين بهشت تمام شدنى نيست و از آنها منع نمىشود ، بلكه ابدى و سرمدى است و مرگ آنها را به پايان نمىرساند ، براى آن كه مرگ محل معرفت الهى را ويران نمىكند و محلّ اين معرفت روح انسان است كه امرى خدايى و آسمانى است و مرگ تنها احوال آن را دگرگون و سرگرميها و علايق آن را قطع مىكند و آن را از زندان تن آزاد مىسازد ، امّا معدوم و نابود نمىكند . خداوند متعال فرموده است : وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ : فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ « 2 » . نبايد گمان كنى كه اين آيه اختصاص به كسانى دارد كه در ميدان نبرد كشته مىشوند ، چه عارف به حق در هر نفسى اجر هزار شهيد دارد . در

--> ( 1 ) يونس / 24 : . . . روى زمين زيبايى خود را برگرفته و آراسته مىشود و اهل آن مطمئن مىشوند كه مىتوانند از آن بهره‌مند شوند ( ناگهان ) فرمان ما . . . مىرسد . ( 2 ) آل عمران : 169 و 170 : هرگز گمان مكن آنها كه در راه خدا كشته شدند مردگانند ، بلكه آنها زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزى داده مىشوند . آنها به سبب نعمتهاى فراوانى كه خداوند از فضل خود به آنها ارزانى داشته است خوشحالند و به كسانى كه بعد از آنها به آنان ملحق نشده‌اند ، خوشوقتند كه نه ترسى بر آنهاست و نه غمى خواهند داشت .