خبر است كه : « شهيد در آخرت به سبب بزرگى ثوابى كه در شهادت مىبيند آرزو مىكند كه به دنيا باز گردانيده شود تا بار ديگر شهيد گردد . شهيدان به سبب آنچه از بلندى درجه عالمان مىبينند ، آرزو مىكنند كه اى كاش از عالمان مىبودند » « 1 » بنابراين همهء اقطار ملكوت آسمانها و زمين براى عارف به حق ، ميدانى وسيع است و در هر جاى آن كه بخواهد مىتواند جاى گيرد بى آن كه نياز داشته باشد كه با تن خود حركت كند . او بر اثر مشاهدهء جمال ملكوت در بهشتى است كه عرض آن به اندازهء زمين و آسمانهاست و هر عارف بحقّى داراى همين درجه و جايگاه است بى آن كه يكى از آنها جاى را بر ديگرى تنگ گرداند ، جز اين كه آنها از حيث وسعت گردشگاهها با يكديگر تفاوت دارند ، و اين به اندازهء تفاوت وسعت نظر و درجهء معرفت آنهاست ، و هر كدام در نزد خداوند از درجاتى برخوردارند و تفاوت درجات آنان قابل حصر و شمارش نيست . روشن شد لذّت رياست كه لذّتى باطنى است ، در نزد اهل كمال از همهء لذّتهاى حواسّ پنجگانه قويتر است و اين لذّت در بهايم و كودك و ديوانه يافت نمىشود ، در حالى كه لذّتهاى حسّى و شهوانى علاوه بر لذّت رياست هر دو در اهل كمال وجود دارد ، ليكن اينان لذّت رياست را برگزيده‌اند . امّا اين كه لذّت معرفت خداوند و دانستن صفات و افعال و ملكوت آسمانها و اسرار پادشاهى او از لذّت رياست برتر است ، اين اختصاص به كسى دارد كه به رتبهء معرفت دست يافته آن را احراز كرده باشد و اثبات اين معنا در نزد كسى كه دل ندارد ممكن نيست ، چه دل مركز اين نيروست ؛ چنان كه نمىتوان رجحان لذّت مباشرت را بر لذّت بازى با چوگان براى كودكان و عنّين كه اصلا فاقد ادراك اين لذّت است و يا بوى خوش بنفشه را براى كسى كه حسّ شامّه ندارد اثبات كرد . ليكن كسى كه از آفت عنّين بودن مصون و حسّ شامّه‌اش سالم است ، تفاوت اين دو لذّت را درك مىكند و در اين جاست كه بايد گفت : كسى كه آن را چشيده است مىداند . به جانم سوگند ، اگر چه دانش پژوهان در طلب شناخت امور الهى اشتغال نورزيده‌اند ليكن ، رايحهء اين لذّت را به هنگام كشف مشكلات و رفع شبهاتى كه به حلّ آنها سخت حريصند ، استنشاق كرده‌اند و البتّه آنچه آنان بدان مشغولند ، نيز معارف و علوم است هر چند معلومات آنها در مقايسه با معارف الهى از شرف چندانى برخوردار نيست ، امّا كسى كه براى شناخت خداوند مدّتهاى دراز انديشيده و از اسرار ملك او هر چند اندك چيزهايى بر

--> ( 1 ) مورد اتّفاق از حديث انس است و پيش از اين ذكر شده است .