أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ « 1 » ، و نيز گاهى عقل يا بصيرت يا ديده باطن نور ايمان و يقين ناميده مىشود . امّا مقصود پرداختن به اسامى نيست ، چه اصطلاحات مختلف است و افراد ضعيف گمان مىكنند كه اختلاف در معانى است ، زيرا آنها پيوسته معانى را از الفاظ مىطلبند و اين عكس چيزى است كه واجب است . بنابراين دل به سبب درك معانيى كه زاييدهء خيال نبوده و محسوس نيستند ، با ديگر اجزاى بدن تفاوت دارد مانند درك آفرينش جهان و اين كه آن نياز به آفريننده‌اى مدبّر و حكيم دارد كه موصوف به صفات الوهيّت باشد . ما بايد اين غريزه را عقل بناميم به شرط آن كه از اين واژه طرق مجادله و مناظره فهميده نشود ، چه عقل بدين معانى مشهور شده و به همين سبب دسته‌اى آن را نكوهش كرده‌اند و گرنه صفتى كه انسان با داشتن آن از چهارپايان ممتاز مىشود و به وسيلهء آن معرفت خداوند را به دست مىآورد ، ارزشمندترين صفات آدمى است و شايسته نيست آن را نكوهش كنند . اين غريزه در انسان آفريده شده است تا به وسيلهء آن همهء حقايق امور را فرا گيرد و مقتضاى طبع آن معرفت و دانش است و همينها لذّت آن است ، چنان كه لذّت ديگر غرايز نيز همان چيزى است كه مقتضاى طبع آنهاست . پوشيده نيست كه در دانش و معرفت لذّت است تا آن جا كه اگر كسى به دانش و معرفت منسوب شود ، هر چند در حدّى اندك ، شاد مىشود و اگر به كسى نسبت نادانى داده شود ، اگر چه كم ، غمناك مىگردد و اين صفت در انسان به قدرى شديد است كه حتى در سبقت گرفتن به علم در چيزهايى حقير و پست و باليدن به آن نمىتواند صبر و شكيبايى كند . مثلا كسى كه بازى شترنگ را مىداند ، با همهء پستى آن نمىتواند از تعليم آن خوددارى كند و از ذكر آنچه مىداند خاموشى گزيند . همهء اين حالات به سبب كثرت لذّت علم و كمالى است كه به سبب آن در ذات خود احساس مىكند ، زيرا علم از اخصّ صفات ربويى و بالاترين نقطهء كمال است . از اين رو انسان هنگامى كه به هوشمندى و فراوانى دانش ستوده مىشود ، در طبع خود احساس خوشحالى و شادمانى مىكند ، چه با شنيدن اين ستايش كمال ذات و كمال علم خويش را احساس مىكند و از خود خوشحال مىشود و بدان لذّت مىبرد . سپس بايد دانست كه لذّت دانش كشاورزى و بافندگى و درزيگرى مانند لذّت دانش سياست و كشوردارى و علم تدبير امور خلق نيست . همچنين لذّت دانستن علم نحو و شعر مانند لذّت شناخت خداوند و دانستن صفات و فرشتگان او و ملكوت آسمانها و زمين

--> ( 1 ) زمر / 22 : آيا كسى كه خدا سينه‌اش را براى اسلام گشاده كرده و بر فراز مركبى از نور الهى قرار گرفته . . . .