عرق آنها را لگام كرده است . » « 1 » عقبة بن عامر گفته است : پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « روز قيامت خورشيد به زمين نزديك مىشود و بر اثر آن مردم عرق مىكنند ، بعضى عرق آنها به پاشنهء پايشان و برخى به نصف ساق پا و دسته‌اى به زانو و گروهى به بالاى ران و بعضى به دهان آنها مىرسد - آن حضرت به دستش اشاره و آن را لجام دهان خود كرد - و برخى را عرق از سر مىگذرد - دستش را به همين گونه بر سر گذاشت - » « 2 » مىگويم : پيش از اين از طريق خاصّه ( شيعه ) ذكر شد كه عرق اهل محشر زياد است و پس از اين نيز بيان مىشود كه عرق دهانشان را لگام مىكند . غزّالى مىگويد : پس اى بيچاره در عرق اهل محشر و شدّت اندوهشان بينديش چه در ميان آنها كسى است كه فرياد مىكند و مىگويد : پروردگارا مرا از اين اندوه و انتظار برهان اگر چه به سوى آتش باشد ، و اينها همه پيش از آن است كه با حساب و عقاب روبرو شوند ، و تو نيز يكى از اهل محشرى و نمىدانى عرقت به كجا خواهد رسيد . بدان هر عرقى كه رنج بدن در راه خدا اعمّ از حجّ ، جهاد ، روزه ، قيام شب ، آمد و شد براى برآوردن حاجت مسلمان ، تحمّل سختى در امر به معروف و نهى از منكر آن را از بدن خارج نكند در صحنه قيامت شرم و ترس آن را از بدن بيرون خواهد آورد و غم و اندوه آن طولانى خواهد بود . و اگر فرزند آدم از نادانى و غرور مصون باشد مىداند كه رنج ريختن عرق در تحمّل سختى طاعات امرى آسانتر و زمانش كوتاهتر از ريختن عرق اندوه و انتظار در قيامت است ، چه آن روزى سخت و مدّتش طولانى است . طول روز قيامت ( 1 ) و آن روزى است كه خلايق بر مىخيزند و چشمها خيره و دلها شكافته مىشود با آنها سخن نمىگويند و به امور آنها رسيدگى نمىكنند . كعب و قتاده دربارهء آيهء : يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ « 3 » گفته‌اند : مردم به مدّت سيصد سال مىايستند ، عبد اللّه بن عمر گفته است : پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله اين آيه را تلاوت و سپس فرمود : « چگونه خواهيد بود هنگامى كه خداوند

--> ( 1 ) ابن عدّى از حديث ابن مسعود ، ابن ابى الدّنيا و طبرانى به نقل از او نظير آن را روايت كرده‌اند ؛ التّرغيب ، ج 4 ، ص 391 در حديثى طولانى . ( 2 ) مسند احمد ، ج 4 ، ص 157 ، از حديث عقبه . ( 3 ) مطفّفين / 6 : روزى كه مردم در پيشگاه پروردگار جهانيان مىايستند .