شرع آمده است و همهء آنها انسان را به خدا نزديك مىكند ، و اين امر به معناى قرب مكانى نيست ، بلكه تقرّب به صفات است ، امّا آنچه روا نيست كه در كتابها نوشته شود و از مناسبتى كه تنها آدمى بدان اختصاص دارد سخن به ميان آيد ، همان است كه خداوند بدان اشاره كرده و فرموده است : وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي « 1 » ، زيرا بيان كرده كه آن امرى خدايى و بيرون از حدّ عقول بشرى است . و نيز در آن جا كه فرموده است : إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً « 2 » ، اشاره به همين است ، چه آدم جز به همين مناسبت استحقاق خلافت خداوند را نداشت و سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه فرموده است : « خداوند آدم را به صورت خود آفريد » « 3 » نيز كنايه از همين است . ليكن قاصران پنداشتند مراد از صورت همين صورت ظاهر است كه با حواس ادراك مىشود ، از اين رو به تشبيه دچار شدند و براى او جسم و صورت قايل گرديدند ، تعالى اللّه ربّ العالمين عمّا يقول الجاهلون علوّا كبيرا « 4 » . و نيز قول خداوند به يكى از پيامبران و در يكى از نسخه‌هاست به موسى عليه السّلام به همين مطلب اشاره دارد كه به او فرمود : « بيمار شدم از حالم نپرسيدى » عرض كرد : پروردگارا آن چگونه ممكن است ؟ فرمود : « فلانى بيمار شد و عيادتش نكردى ، اگر او را عيادت كرده بودى ، مرا نزد او مىيافتى » « 5 » . اين مناسبت زمانى نمايان مىشود كه با مراقبت در اجراى احكام واجبات در اداى نوافل نيز مواظبت شود ، خداوند فرموده است : « بنده پيوسته با اداى نوافل به من تقرّب مىجويد تا آنگاه كه او را دوست بدارم و هنگامى كه او را دوست بدارم ، من گوش او خواهم بود كه وى بدان مىشنود ، و چشم او خواهم بود كه بدان مىنگرد ، و زبان او خواهم بود كه بدان سخن مىگويد » « 6 » . در اين جا بايد عنان قلم در كشيد ، چه در آن مردم دچار چند دستگى شده‌اند . قاصران ظاهر را در نظر گرفته به تشبيه گراييده‌اند ، غاليان زياده روى كرده ، از حدّ مناسبت درگذشته قايل به اتّحاد و حلول شده‌اند تا آن حدّ كه يكى از آنان نداى أنا الحقّ سرداد . نصارا دربارهء عيسى عليه السّلام گمراه شده گفتند : او خداست و بعضى از آنها مدّعى شدند كه ناسوت به لباس

--> ( 1 ) إسراء / 85 : از تو دربارهء روح مىپرسند ، بگو روح از فرمان پروردگار من است . ( 2 ) بقره / 30 : من در روى زمين جانشين و حاكمى قرار خواهم داد . ( 3 ) پيش از اين بارها ذكر شده است . ( 4 ) پروردگار جهانيان بسيار برتر است از آنچه نادانها مىگويند . ( 5 ) پيش از اين ذكر شده است . ( 6 ) صحيح بخارى و نيز در كافى كلينى ، ج 2 ، ص 352 ، پيش از اين ذكر شده است .