فاعل افعال خداست « 1 » . » اين بود مرابطهء دوم كه عبارت از مراقبت اعمال به طور دايم و پيوسته است ، و شرح آن طولانى است و در آنچه ذكر كرديم براى كسى كه اصول را مستحكم كرده هشدارى در اين راه است . مرابطهء سوم محاسبه نفس پس از عمل است ( 1 ) ما در اين جا فضيلت محاسبه و پس از آن حقيقت آن را بيان مىكنيم . امّا دربارهء فضيلت آن خداوند فرموده است : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ « 2 » . اين آيه اشاره به محاسبهء اعمال گذشته است از اين رو گفته شده است : « خود را حسابرسى كنيد پيش از آن كه محاسبه شويد ، و خود را بسنجيد پيش از آن كه سنجيده شويد « 3 » » . در خبر آمده است كه مردى نزد پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آمد و عرض كرد : اى پيامبر خدا ! مرا وصيتى فرما ، فرمود : آيا وصيت را مىپذيرى ؟ عرض كرد : آرى ، فرمود : « هرگاه به كارى تصميم گرفتى در عاقبت آن بينديش ، اگر درست بود اجراء كن و اگر گمراهى بود از آن دست باز دار « 4 » . » در خبر است كه : « خردمند بايد اوقات خود را چهار بخش كند ، بخشى را براى رسيدگى به حساب نفس خود اختصاص دهد » . و خداوند فرموده است : وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ « 5 » . توبه عبارت از نگريستن در فعل پس از فراغ از آن به سبب پشيمانى است . پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « من در روز صد بار استغفر اللّه و أتوب اليه مىگويم « 6 » » ؛ و نيز خداوند فرموده است : إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ « 7 » . ميمون بن مهران گفته است : بنده

--> ( 1 ) صحيح مسلم ، ج 7 ، ص 45 ، از حديث ابى هريره به سند صحيح . ( 2 ) حشر / 18 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد از مخالفت خدا بپرهيزيد ، و هر انسانى بايد بنگرد كه چه چيز را براى فردايش از پيش فرستاده است . ( 3 ) الروضه كلينى ، ص 143 ، بدون قول « خود را بسنجيد . . . » ، بحار ، ج 15 ، جزء دوم ، ص 42 ، تمامى حديث با زياده‌اى به طور مرسل به نقل از كتاب محاسبة النفس از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله . ( 4 ) پيش از اين ذكر شده است . ( 5 ) نور / 31 : . . . و همه به سوى خدا باز گرديد اى مؤمنان . ( 6 ) پيش از اين مكرر نقل شده است . ( 7 ) اعراف / 201 : پرهيزگاران هنگامى كه گرفتار وسوسه‌هاى شيطان شوند به ياد ( خدا و پاداش و كيفرهاى او ) مىافتند و ( در پرتو ياد او حق را مىبينند و ) بينا مىشوند .