است : امرى كه درستى آن برايت روشن است آن را دنبال كن ، و امرى كه گمراهى آن آشكار است از آن دورى كن و امرى كه بر تو مشتبه است آن را به داناى آن واگذار « 1 » » . از دعاى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله اين بود كه : « بار خدايا ! به تو پناه مىبرم از اين كه در دين نادانسته سخن گويم « 2 » » . بنابراين بزرگترين نعمت خداوند بر بندگانش علم و آشكارى حق است ، و ايمان نوعى كشف و علم است از اين رو خداوند بر بنده‌اش منت مىگذارد و مىفرمايد : وَ كانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً « 3 » و مراد از آن علم است ؛ و نيز : فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ * « 4 » ؛ و نيز : إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى « 5 » ، و نيز : ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ « 6 » ؛ و نيز : وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ « 7 » . على عليه السّلام فرموده است : « هواى ( نفس ) شريك كورى است ، و توقف به هنگام سرگشتگى از توفيق است « 8 » . » بنابراين نظر اول در مراقبه نگريستن در قصد و حركت است كه آيا به خاطر خداست يا براى هواى نفس ، و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « سه چيز است كه اگر در كسى گرد آمده باشد ايمانش را كامل كرده است : در راه خدا از سرزنش سرزنش كننده نترسد ، و به چيزى از عمل خود ريا نكند و اگر دو امر بر او عرضه شد كه يكى براى دنيا و ديگرى براى آخرت بود آخرت را بر دنيا ترجيح دهد « 9 » » و كمترين چيزى « 10 » كه در حركات او اشكار باشد مباح بودن آنهاست ، ليكن آنچه را مربوط به او نيست رها كند چه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « از حسن اسلام آدمى آن است كه آنچه را به او مربوط نيست ترك كند « 11 » . »

--> ( 1 ) طبرانى از حديث ابن عباس به سند ضعيف خصال صدوق ، ابواب سه گانه از حديث امام صادق عليه السّلام از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله . ( 2 ) عراقى گفته است : مأخذ آن را نيافتم . ( 3 ) نساء / 112 : و فضل خدا بر تو بزرگ است . ( 4 ) نمل / 43 : اگر نمىدانيد از اهل اطلاع سؤال كنيد . ( 5 ) ليل / 12 : مسلما هدايت كردن بر ماست . ( 6 ) قيامت / 19 : سپس بيان ( و توضيح ) آن بر عهدهء ماست . ( 7 ) نحل / 9 : و بر خداست كه راه راست را به بندگان نشان دهد . ( 8 ) بخش اول آن در نهج البلاغه و در وصيتنامه آن حضرت به فرزندش امام حسن عليه السّلام است و در بعضى نسخه‌هاى آن آمده : هواى ( نفس ) شريك رنج است . مأخذ بخش دوم حديث را نيافتم . ( 9 ) مسند الفردوس ابو منصور ديلمى از حديث ابى هريره ، المغنى . ( 10 ) در برخى نسخه‌هاى احياء العلوم آمده است : و بيشترين چيزى . . . ( 11 ) پيش از اين در بخش آفات زبان ذكر شده است .