مراقبه به هنگام شروع در عمل ( 1 ) و اين عبارت از بررسى چگونگى عمل است تا حقى را كه خداوند در آن داراست ادا شود ؛ و بايد نيّت خود را براى اتمام آن نيكو كند و صورت عمل را كامل گرداند و آن را به كاملترين وجهى كه براى او ممكن است انجام دهد ، و اين روش در همهء احوال ملازم او باشد ، چه او در هر حال از حركت و سكون خالى نيست ، اگر خدا را در همه اين حالات مراقب و در نظر داشته باشد مىتواند با نيّت صحيح و حسن عمل و رعايت ادب خدا را عبادت كند . فى المثل اگر نشسته است بايد رو به قبله بنشيند چه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « بهترين نشستها رو به قبله نشستن است « 1 » ، و چهار زانو نشيند ، چه در پيشگاه پادشاهان اين گونه نمىنشينند ، در حالى كه پادشاه پادشاهان همواره بر او نگران است ، و اگر مىخوابد به پهلوى راست رو به قبله با بقيه آداب آن بخوابد اين امور همه از مراقبه است تا آن جا كه اگر براى قضاى حاجت رود و آداب آن را رعايت كند حق مراقبه را ادا كرده است . در هر صورت بنده يا در حال طاعت و يا در معصيت و يا در كارى مباح است . مراقبت او در طاعت به اين است كه داراى اخلاص باشد و عمل را كامل به جا آورد ، و مراعات ادب كند ، و آن را از آفات نگهدارد . اگر در حال ارتكاب گناه است مراقبت او به توبه و پشيمانى و دل بر كندن از گناه و شرمگينى و انديشيدن است . اگر مشغول عمل مباحى است مراقبت او به آن است كه ادب را رعايت كند و در نعمت بخشنده آن را در نظر گيرد ، و شكر آن را به جا آورد . بنده در هر حال از بليّه‌اى كه ناگزير است بر آن صبر كند ، و يا از نعمتى كه ناچار از شكر آن است خالى نيست و همهء آنها از مراقبه به شمار مىآيد . بلكه بنده در همهء احوال از شكر آن است خالى نيست و همهء آنها از مراقبه به شمار مىآيد . بلكه بنده در همهء احوال از آنچه خدا بر او واجب كرده جدا نيست ، اين واجب يا عملى است كه بايد آن را شخصا به جا آورد ، يا حرامى است كه بايد آن را ترك كند ، يا مستحبى است كه تشويق به آن شده تا از اين راه زودتر به آمرزش الهى دست يابد و بر بندگان ديگر پيشى جويد ؛ و يا مباحى است كه صلاح تن و دل او بدان است و از آن مىتواند براى طاعت خداوند كمك گيرد . براى همهء اين امور حدودى است كه ناگزير بايد با مداومت در مراقبه آنها را مراعات كند ، چه وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ « 2 » .

--> ( 1 ) المستدرك حاكم ، ج 4 ، ص 270 ، از حديث ابن عباس ، بدين گونه : « براى هر چيزى شرافتى است و شريفترين مجلسها آن است كه آدمى رو به قبله باشد . ( 2 ) طلاق / 1 : و هر كس از حدود الهى تجاوز كند به خويشتن ستم كرده است .