مانند جوينده بهشت جوينده‌اى نديدم كه به خواب رود « 1 » . » تحقيق در اين امور بسيار ارزشمند است و براى اين مقامات نهايتى نيست تا بتوان به آن دست يافت ليكن براى هر بنده‌اى بر حسب حالش چه قوى باشد يا ضعيف بهره‌اى است و هرگاه در آن قوى گردد صادق گفته مىشود . بنابراين معرفت خداوند تعظيم او و خوف از او نهايتى ندارد ، از اين رو پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله به جبرئيل فرمود : « دوست دارم تو را در صورت حقيقى خودت ببينم » عرض كرد : ياراى آن را ندارى ، فرمود : بلى خود را به من بنماى ، جبرئيل آن حضرت را به شبى مهتابى در بقيع وعده داد ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به آن محل آمد و به دو نگريست ناگهان ديد همهء اطراف آسمان را فرا گرفته و به سبب او سرتاسر افق مسدود شده است . آن حضرت بيهوش شد . چون به هوش آمد جبرئيل به صورت نخستين خود بازگشت ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « من گمان نمىكردم كسى از مخلوقات خداوند چنين باشد » ، جبرئيل عرض كرد : چگونه خواهى بود اگر اسرافيل را ببينى كه عرش بر دوش اوست و پاهايش از تحتانىترين طبقهء زمين درگذشته است ، و او از عظمت حق تعالى كوچك مىشود به حدى كه چون گنجشكى خرد مىگردد « 2 » . اكنون بنگر كه چه عظمت و هيبتى اسرافيل را فرا مىگيرد كه به اين حد ريز و كوچك مىشود و فرشتگان ديگر چنين نيستند زيرا در معرفت با هم متفاوتند . و مراد از صدق در تعظيم همين است . جابر گفته است : « پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود : شبى كه به معراج برده شدم جبرئيل را در ملأ اعلا ديدم كه از خوف خداوند همچون حلسى كهنه بود « 3 » » ، ( حلس پلاسى است كه بر پشت شتر مىاندازند ) . از اين رو فرموده است : « هيچ كس به حقيقت ايمان نمىرسد مگر آنگاه كه مردم را در برابر خداوند همچون شتران ببيند سپس به نفس خويش رجوع كند و خود را از هر حقيرى حقيرتر بيابد « 4 » » . بنابراين صادق در همهء اين مقامات عزيز و ارزشمند است و درجات صدق نيز بى نهايت است . ممكن است بنده در برخى امور داراى صدق بوده و در بعضى نباشد ليكن اگر در همهء كارها صادق باشد براستى صدّيق است . سعد بن معاذ گفته است ، سه چيز است كه من در آن

--> ( 1 ) صحيح ترمذى ، ج 10 ، ص 65 ، از حديث ابى هريره ؛ الاوسط طبرانى از حديث انس . ( 2 ) پيش از اين در كتاب خوف و رجا گفته شد كه آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله دوباره جبرئيل را در صورت حقيقى خود ديده است . ( 3 ) كتاب تعظيم قدر الصّلاة محمد بن نصر ، دلائل النبوه بيهقى از حديث انس ؛ المغنى . ( 4 ) عراقى گفته است : مأخذى براى آن نيافتم .