خلوت نيكو ادا كرده تا در پيش مردم آن را نيكو به جا آورد و ميان آنها تفاوتى نگذاشته است ليكن او هم در خلوت و هم در پيش روى خلق توجهش به مردم است در حالى كه اخلاص آن است كه براى آدمى تفاوت نكند كه بهايم تماشاگر نماز او باشند يا خلايق و او همچنان بر يك روش باشد . امّا گويا نفس اين شخص به وى اجازه نمىدهد كه در پيش روى مردم نماز را بد بگذارد آنگاه شرم مىكند كه در زمرهء رياكنندگان قرار گيرد و گمان مىكند با يكسان خواندن نماز در خلوت و در پيش روى مردم ريا را از عمل خود زدوده است . ليكن هيهات ! چه رياء زمانى زدوده مىشود كه او در نهان و آشكار به مردم توجهى نداشته باشد چنان كه به جمادات توجه ندارد در حالى كه اين شخص انديشه‌اش هم در نهان و هم در آشكار به خلق مشغول است ؛ و اين خود از مكرهاى پنهانى شيطان است . درجهء چهارم - كه دقيقتر و پوشيده‌تر است آن است كه به هنگامى كه مشغول نماز است مردم به او بنگرند و شيطان نتواند به او بگويد : به خاطر اين مردم در نماز خشوع كن چه مىداند كه او اين حيله‌اش را دريافته است ؛ لذا شيطان به او مىگويد : در جلال و عظمت خداوند و كسى كه در پيش روى او ايستاده‌اى بينديش ، و شرم كن از اين كه خداوند به دلت نظر كند و تو از او غافل باشى . از اين رو دلش را حاضر و اعضايش را خاشع مىكند و گمان مىكند اين عمل اخلاص است در حالى كه مكر و فريب است ، چه اگر خشوعش به سبب توجه به جلال الهى است بايستى اين توجه در خلوت نيز ملازم حال او باشد و حضور آن در خاطرش به حالت حضور غير او اختصاص نداشته باشد . نشانهء ايمنى از اين آفت آن است كه آنچه را در خلوت به دلش خطور مىدهد همان باشد كه در پيش روى مردم به خاطرش مىآورد و حضور غير سبب حضور اين خطورات نباشد چنان كه وجود حيوانى سبب آن نخواهد شد . لذا مادام كه در احوال او از مشاهده انسان و مشاهدهء حيوان تفاوت روى مىدهد هنوز از صفاى اخلاص بدور بوده و باطنش به شرك رياى خفىّ آلوده مىباشد . و چنان كه در حديث آمده است « 1 » : « اين شرك در دل فرزند آدم از حركت مورچهء سياه در شب تاريك بر روى سنگ سخت پوشيده‌تر است . » كسى از شيطان مصون مىماند كه بدقّت نظر كند و به عصمت و توفيق و هدايت حق تعالى سعادت يابد و گرنه شيطان پيوسته ملازم حال كسانى است كه براى عبادت الهى آستين بالا زده‌اند ، و لحظه‌اى از آنها غفلت نمىكند تا در هر حركتى از حركات حتى در سرمه كشيدن و

--> ( 1 ) بارها در بخش « علم » و جز آن ذكر شده است .