را با اخلاص به جا مىآورد و جماعتى به او مىنگرند و يا كسى بر او داخل مىشود شيطان بر او وارد مىگردد و به او مىگويد : آوازت را نيكو كن تا اشخاص حاضر به ديدهء احترام و صلاح به تو بنگرند و تو را حقير نشمارند و غيبت نكنند ، در نتيجه او حالت خشوع به خود مىگيرد و اعضايش را ساكن و آرام مىگرداند و نمازش را نيكو به جاى مىآورد . و اين همان رياى ظاهر است كه بر مريدهاى مبتدى پوشيده نيست . درجهء دوم - آن كه مريد اين آفت را مىشناسد ، و از آن پرهيز مىكند ، و در اين مورد از اطاعت شيطان سرباز مىزند ، و بر او توجه ندارد و نمازش را به همان گونه كه بوده ادامه مىدهد . در اين هنگام شيطان به عنوان خيرخواهى بر او وارد مىشود و به وى مىگويد : مردم از تو متابعت و به تو اقتدا مىكنند و به تو مىنگرند و كردارت را نقل مىكنند و به تو تأسّى مىجويند ، اگر اعمالت را خوب به جا آورى ثواب اعمال آنها از آن تو است و اگر بد انجام دهى وزر و و بال آنها بر عهده تو خواهد بود . پس عمل خود را در پيش روى آن‌ها نيكو كن شايد در خشوع خود و نيكو به جا آوردن عبادت به تو اقتدا كنند . اين تلقينى دشوارتر از اول است و بسا كسى كه به تلقين نخست فريفته نشده در اين جا فريب خورد چه اين نيز عين ريا و باطل كننده اخلاص است زيرا اگر او خشوع و حسن عبادت را خوب مىداند و ترك آن را براى غير خود نمىپسندد چرا در خلوت آن را براى خود سزاوار نمىداند و ممكن نيست ديگرى نزد او از خودش عزيزتر باشد . بلكه اين صرف تلبيس و دگرگون كردن حقيقت است ، چه كسى كه به او اقتدا مىشود بايد داراى استقامت نفس بوده و دلش روشنى يافته باشد تا نورش به ديگران برسد و در نتيجه ثوابى عايد وى گردد . امّا اين پيشوا كه تحت تأثير شيطان قرار گرفته عمل او صرف نفاق و تلبيس است ؛ كسى كه به او اقتدا كند به ثواب عملش مىرسد ليكن خود وى به سبب مشتبه كردن امر و اظهار خلاف باطن مورد مؤاخذه و كيفر قرار خواهد گرفت . درجهء سوم - و اين از درجات پيش دقيقتر است و عبارت از اين است كه بنده نفس خود را آزموده و به مكرهاى شيطان آگاه است و مىداند كه اختلاف عمل در حال خلوت و مشاهده غير صرف رياست و اخلاص آن است كه نماز او در خلوت مانند نمازى باشد كه آن را در انظار مردم به جا مىآورد ، و از خود و خداى خويش شرم كند كه به سبب مشاهدهء مردم خشوعى بيش از آنچه عادت اوست در نمازش داشته باشد . لذا در خلوت به خود توجه كند و نمازش را به گونه‌اى كه در پيش روى مردم مىپسندد نيكو به جا آورد و در برابر مردم نيز به همين نحو عمل كند . اين روش نيز ريايى دشوار و پيچيده است ، زيرا نمازش را در